ده - دوازده ترانه‌ی ِ آخر - 51 تا 62

(51) [51]
ای شيخک ِ دون ، اگر دم ِ تو بخوريم
با خر ز يکی مادر و از دو پدريم !
در حضرت ِ کفر ِ خود سراپا ذکريم
تا کون ِ تو و دين ِ تو يکجا بدريم !!

(52) [52]
دشمن نه غلط گفت که من قرمطی‌ام
ايزد داند ، جز آنچه او گفت نی‌ام !
تا کون و کُسی ز دين و ايمان بدرم
من قرمطی‌ام ؛ مزدکی‌ام ؛ خرّمی‌ام !!

(53) [53]
معشوقه چو کار ِ حيض ِ او گشت دراز
دوشينه به صد تلطّف از روی ِ نياز
دستی به چُلم کشيد و با صد چم و ناز
گفتا که بيا ، بيا وُ در کون انداز !


(54) [54]
آنان که به کار ِ کُس نپرداخته‌اند
نرد ِ سر ِ چُل با در ِ کون باخته‌اند
وانگه چه پسر !؟ - چنان که بينی ، گويی :
يا رب ! تن ِ وی جمله ز کون ساخته‌اند !

(55) [55]
چون درگذرم ، خشتک ِ من باز کنيد
وز پشم ِ چُلم دو ريسمان ساز کنيد
بر گردن ِ شرع و آخرت دربنديد
دنيا همه پاک ازين دو ناساز کنيد !

(56) [56]
آن کون نَبُوَد ، خرمن ِ ناز و طرب است
آيينه‌ی ِ روزان و چراغان ِ شب است
گاييدن ِ ما اگر بُوَد بی‌ادبی
از شوی ِ تو ناگادن ِ آن کون ادب است !

(57) [57]
چَروای ِ ذکر به باغ ِ کُس بايد راند
در گلشن ِ کون چو سرو شخ بايد ماند
گادن به زر است و ، زر ندارم ؛ چه کنم ؟
ای کاش درخت ِ کون و کُس می‌شد شاند !

(58) [58]
آنان که به کار ِ زهد و دين می‌کوشند
شير از سر ِ کير ِ گاو ِ نر می‌دوشند
آن بِهْ که لباس ِ جاکشی درپوشند
کامروز به زهد کير هم نفروشند !

(59) [59]
خيام ! چُل ِ من از کُسی دارد ننگ
کان کُس نَبُوَد چنان که می‌خواهم تنگ
کُس نيز به آيين ِ خود و مذهب ِ گای
کيری خواهد مدام شخ همچون سنگ !!

(60) [60]
کونين شود جمع ، به جز کون نکنم
کيرم ز برای ِ کُس الاخون نکنم
گويند که ايزدت ز کون توبه دهاد !
ايزد چو دهد من بکنم ؛ چون نکنم !؟

(61) [61]
بر درگه ِ کُس قيام می‌بايد کرد
در کار ِ کُس اهتمام می‌بايد کرد
وآن را که حلال ِ وی نمی‌گايد نيک
بر فتوی ِ من حرام می‌بايد کرد !

(62) [62]
بر درگه ِ کُس قيام می‌بايد کرد
در کار ِ کُس اهتمام می‌بايد کرد
درمالی و لاس و ليس ، خبطی است عظيم
چون دست دهد تمام می‌بايد کرد !!

?
[51] طربخانه ندارد . هزل ِ آزاد است . ( اگر چه با شماره ی ِ 133 [ اصل ِ نقيضه ی ِ 41 ] هم قافيه است . )
☺
دَم ِ کسی را خوردن = فريب ِ کسی را خوردن ؛ به خُدعه ی ِ کسی فريفته شدن .
[ بنگريد به : معين و لغت نامه ، ذيل ِ « دم خوردن » . ]
☺
بَدَلِ مصرع ِ 2 (29 ارديبهشتِ 1393):
با خر، ز دو مادريم و از يک پدريم!
بَدَلين ِ مصرع ِ 4 :
تا کون ِ تو و کسّ ِ زن ِ تو بدريم
: تا کون ِ تو و از آن ِ دينت بدريم
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 : می توان جای ِ دو مصرع را عوض کرد ، وعالی می شود . ( به اين می گويند : « صنعت ِ اَلِش بَدَل » ! ) :
تا کون ِ تو و دين ِ تو يکجا بدريم
در حضرت ِ کفر ِ خود سراپا ذکريم

[52] طربخانه ، 417 .
دشمن به غلط گفت که من فلسفی ام
ايزد داند که آنچه او گفت نی ام
ليکن چو درين غم آشيان آمده ام
آخر کم از آن که من بدانم که کی ام
☺
بدلين ِ مصرع ِ 3 :
تا کون و کُسی که هست خواهان بدرم
: تا کون و کُسی ز اهل ِ ايمان بدرم

[53] طربخانه ، 215 .
معشوق که عمرش چو غمم باد دراز
امروز به من تلطّفی کرد آغاز
بر چشم ِ من انداخت دمی چشم و برفت
يعنی که نکويی کن و در آب انداز
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 :
خنديد و به من تلطّفی کرد به ناز
ابدال ِ مصرع ِ 3 :
دستی به چلم کشيد و با عشوه و ناز
: دستی به چُلم کشيد و چون شد شخ و راست
: دستی به چُلم چو برد و برخاسته ديد

[54] طربخانه ، 111 .
اين کاسه که بس نکوش پرداخته اند
بشکسته و در رهگذر انداخته اند
زنهار بر او قدم به خواری ننهی
کاين کاسه ز کاسه های ِ سر ساخته اند
اگر چه ، بهتر است اين فقره را هزل ِ آزاد ـ و ناظر ِ به اين ترانه ـ به شمار آوريم !
در ملحقات ِ طربخانه ترانه ای هست [ ← ص 82 : مستدرکات ... ] . در ساختن ِ نقيضه ی ِ حاضر ، اين ترانه را پيش ِ رو نداشته ام امّا بديهی است که در حافظه ی ِ محوْ ناک ام بوده :
آن را که به صحرای ِ علل تاخته اند
بی او همه کار ِ او بپرداخته اند
امروز بهانه ای در انداخته اند
فردا همه آن بُوَد که دی ساخته اند
☺
بدل ِ مصرع ِ 4 :
يا رب ! که سراپاش ز کون ساخته اند !

[55] در ملحقات ِ طربخانه ترانه ای هست ( ش 34 ) ، با اختلاف ِ رديف و قافيه .
چون مرده شوم خاک ِ مرا گم سازيد
احوال ِ مرا عبرت ِ مردم سازيد
خاک ِ تن ِ من به باده آغشته کنيد
وز کالبدم خشت ِ سر ِ خم سازيد
( مصرع ِ سوّم در متن : پس خاک و گلم ... – ضبط ِ ما ، از : ها / 37 )

[56] احتمالاً به ترانه ی ِ شماره ی ِ 12 ِ ملحقات [ که در برکا به شماره ی ِ 39 آمده ] يا به ترانه ی ِ زير ( طربخانه ، 464 ) نظر داشته ام :
می خوردن ِ من نه از برای ِ طرب است
نز بهر ِ نشاط و ترک ِ دين و ادب است
خواهم که به بيخودی برآرم نفسی
می خوردن و مست بودنم زين سبب است
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
گاييدن ِ کون اگر بود بی ادبی
پس شوی ِ تو ، فرسنگ به دور از ادب است
( پس شوی ِ تو بسيار به دور از ادب است )

[57] طربخانه ، 207 .
در دل نتوان درخت ِ اندوه نشاند
همواره کتاب ِ خرّمی بايد خواند
مَی بايد خورد و کام ِ دل بايد راند
پيداست که چند در جهان خواهی ماند
☺
بدل ِ مصرع ِ 3 :
با زر به کف آيد کُس و کون و ، زر نيست
« شاند » سوّم شخص ِ مفرد ِ گذشته ی ِ ساده است (در ساخت ِ اَرمان ) از « شاندن » که صورتی است از : نشاندن ، که يکی از معانی ِ آن ( مرتبط با درخت ) « کاشتن » است :
به سبزه زار ِ فلک طرفه باغبانانند
که هر نهال که شاندند باز برکندند
امير خسرو
( تذکرة الشّعرا ، ص 184 )
☺
چَروا = چاروا = چارپا ، يعنی : الاغ ، خر .


[58] طربخانه ، 92 .
آنان که به کار ِ عقل در می کوشند
هيهات که جمله گاو ِ نر می دوشند
آن به که لباس ِ ابلهی در پوشند
کامروز به عقل ترّه می نفروشند
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 ( که مصرع ِ اصل ِ ترانه است . ) :
هيهات که جمله گاو ِ نر می دوشند
بدل ِ مصرع ِ 4 :
کامروز به زهد خرزه هم نفروشند

[59] طربخانه ، 226 .
خيّام ! زمانه از کسی دارد ننگ
کاو در غم ِ ايّام نشيند دلتنگ
مَی نوش در آبگينه با ناله ی ِ چنگ
زان پيش که آبگينه آيد بر سنگ
☺
بدل ِ مرجّح ِ مصرع ِ 3 :
اين طرفه نگر که کُس هم از روی ِ قياس

[60] طربخانه ، 229 . ( با تغيير ِ قافيه )
دنيا چو فناست من بجز فن نکنم
جز رای ِ نشاط و می ِ روشن نکنم
گويند مرا که ايزدت توبه دهاد
او خود ندهد و گر دهد من نکنم


[61] هزل ِ آزاد است .
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
وان را که حلال ِ خود نمی سازد نيک
در مذهب ِ ما ، حرام می بايد کرد

[62] ايضاً .
☺
بدلين ِ مصرع ِ 2 :
کار ِ کس و کون مدام می بايد کرد
: صد کون و کس ِ حرام می بايد کرد
دو ترانه ی ِ اخير ، پاره پاره در تواريخ ِ ذيل ساخته شده : 18/4/80 ، 23/12/81 ، 27/1/82 . ( تا تصوّر نشود که فرشته ی ِ الهام يکباره و تا دسته جا می کند ؛ می گاياند آدم را تا يکبار تمام و درست بگايد !! )
□
يادآوری : سازيدن ِ انساخ الابدال آزاد است !

ده ترانه - 41 تا 50

(41) [41]
برخيز که کونِ يکدگر را بدريم
آلشْ‌بدلی کنيم و حظّی ببريم
فردا که بميريم و به کيرم بشويم
با هفت‌هزاردادگان سربه‌سريم!!

(42) [42]
ای آن که نتيجه‌یِ شکاف و شفتی
وز شفت و شکاف دايم اندر تفتی
غرقه به شکافِ کُس نگردی؛ زنهار
بازآمدنت نيست؛ چو رفتی، رفتی!

(43) [43]
گويند بهشت و حورِعين خواهد بود
نی نی، غلط است اين؛ نه چنين خواهد بود
بل، بهرِ کُس و کونِ زن و مردِ جهان
کيری چو عمودِ آهنين خواهد بود!!

(43 مکرر) [43m]
گويند بهشت و حورِعين خواهد بود
زن‌ها چه کنند، اگر چنين خواهد بود؟!
لابد ز برایِ بانوان، از پس و پيش
کيری چو عمودِ آهنين خواهد بود!! J

(44) [44]
زين‌گونه که من کارِ جهان می‌بينم
پيدا وُ نهانِ اين و آن می‌بينم
سبحان‌اللَّه، به هرچه در می‌نگرم
خُفتار و خوران و گايمان می‌بينم!

(45) [45]
من کون نه ز بهرِ کُس‌پرستی نکنم
يا از نتوان و تنگدستی نکنم
من کون ز برایِ بی‌کُسی می‌کردم
اکنون که تو کُس به‌دست هستی، نکنم!!

(46) [46]
ما را صنما بهرِ خدا ياری ده
رحم آر برين خرزه، بيا ياری ده
دانم که نمی‌خسپی و خم می‌نکنی
باری به جماعی سرِ پا ياری ده!!

(47) [47]
ای بس که نباشيم و جهان خواهد بود
کير و کُس و کون و گايمان خواهد بود
هر قدر دگرگونه شود کارِ جهان
پيداست که گای جاودان خواهد بود!!

(48) [48]
مگذار که عمر جز به مستی گذرد
يا در پیِ غيرِ آنچه هستی گذرد
می‌گای، که عمری که اجل از پیِ اوست
آن به که به کون و کُس پرستی گذرد!!

(49) [49]
در مسجد اگرچه با نياز آمده‌ايم
واللَّه که نه از بهرِ نماز آمده‌ايم
يک شب پسری قُر زده بوديم، اينجا
آن کون مزه کرده؛ باز بازآمده‌ايم!

(50) [50]
هر بوته که آن به رنگِ خونی بوده‌ست
از پَرتِ کُسی وُ چاکِ کونی بوده‌ست
پا بر سرِ اين خيارچمبر ننهی
کاين‌هم چُلِ زارِ سرنگونی بوده‌ست!


?

پابرگ-نسخه‌بدل:

---

[41] طربخانه، 133 (با «نقد» به‌جایِ «عمر» در مصرعِ دوّم).

ای دوست بيا تا غمِ فردا نخوريم
وين يک‌دمِ عمر را غنيمت شمريم
فردا که ازين ديرِ کهن درگذريم
با هفت‌هزارسالگان سربه‌سريم

☺
آلش بَدَل = همدگری؛ کونْ‌مرزیِ دو جانبه؛ عملِ دو نفر که به‌نوبت هم را بگايند. [و اين گويا اختصاص به نرينگان دارد، چرا که درهمجنس‌بازیِ مادينگان (که آن را مساحقه يا طبق‌زدن گويند) طرفين به يک‌گونه لذّت می‌برند؛ شايد. و صدالبتّه برایِ تحقيقِ دقيق، بايد به مادينگانی که تجربه‌یِ طبق دارند مراجعه نمود!]
اين لفظ در فرهنگِ معين به‌صورتِ «الش دگش / dageš ـ aleš» آمده [و در برخی گويش‌هایِ خراسان -ازجمله در زادگاه/گادگاهِ نگارنده: طبسِ گيلکی- نيز همين به‌کار می‌رود؛ به کسرِ دال.]: «1 ـ مبادله 2 ـ عملِ دو کس که با يکديگر آميزش و مباشرت کنند.»
اخوانِ ثالث در مؤخّره‌یِ «از اين اوستا» -ص 202- می‌نويسد: «... عامه‌یِ مردمِ توس -مشهد- امروز "اليش بدر" گويند و امرِ قبيحِ رکيکی است...»
در لغت‌نامه «آلش دگش» ضبط شده و به‌معنیِ موردِ نظرِ ما اشاره‌ای نشده، و همچنين اين ترکيب ترکی دانسته شده؛ و اين به‌گُمانِ نگارنده نيازمندِ تأمّل و بررسی است.
«بميريم و به کيرم بشويم» -«به کير شدن/به کير واشدن» يعنی فنا شدن، يا به تعبيرِ فوقیِ يزدی: چو گوز از کونِ اين دنيا برون شدن! (رك: هزليّاتِ فوقي، ص 9)
لطيفه: اوس‌ممّدِ خياط (مردِ اين لطيفه در اصل نامی ندارد. اين نام را از يکی از لطايفِ عبيد به‌عاريه می‌گيرم، که ضمناً با مثلِ «خياط در کوزه افتاد» و داستانِ آن مناسبتِ تام دارد؛ و بلکه يکی است.) هرگاه کسی می‌مرد، به دوستانش می‌گفت: ديديد، شنيديد، فلانی هم به کيرم شد! تا آن که زد و خودش در بسترِ نزع افتاد. دوستان به پُرسه‌اش آمدند، در حالی که می‌خنديد گفت: مثلِ اين که خودم هم دارم به کيرم می‌شوم!


[42] طربخانه، 482.

ای آنکه نتيجه‌یِ چهار و هفتی
وز هفت و چهار دايم اندر تفتی
می خور که هزار بار بيشت گفتم
بازآمدنت نيست چو رفتی رفتی

☺
شفت = ستبر، گنده، کج، ناراست، ناهموار،... [معين] و با استناد به اين معانی و از تنگیِ قافيه، توسّعاً کنايه از کير.
بيتِ دوّم را عبيد به اين صورت نقيضه‌کاری فرموده:

زنهار به غرقابه‌یِ کس در نروی
بازآمدنت نيست؛ چو رفتی رفتی

بايد اعتراف كنم كه البتّه مولانا عبيد از من زيرك‌تر بوده كه به پر و پايِ بيتِ اوّل نپيچيده؛ و بهتر بود كه من هم از نقيضه سرودن برايِ اين ترانه خودداري می‌كردم و همين تك‌بيتِ او را می‌آوردم! (كه خود به صد تايِ نقيضه‌یِ من می‌ارزد؛ كه به صد زور خواسته‌ام همان را تقليد كنم!)


[43] طربخانه، 475.

گويند که فردوسِ برين خواهد بود
آنجا میِ ناب و انگبين خواهد بود
گر ما می و معشوق گزيديم چه باک
چون عاقبتِ کار همين خواهد بود

ضبطِ متفاوتِ مآخذِ ديگر، که موردِ نظرِ گوينده بوده (ازجمله: ها/55):

گويند بهشت و حورعين خواهد بود
آنجا میِ ناب و انگبين خواهد بود

☺
عمود = 1 ـ ستون، چوبِ خيمه 2 ـ گرز 3 ـ... 5 ـ آلتِ تناسلِ مرد [معين]
مولانا عبيد در نقيضه‌یِ شاهنامه فرمايد:

بر آورد هومان عمودی چو دود
بدانسان که پيرانْش فرموده بود
چنان در زهِ کونِ رستم سپوخت
که از زخمِ آن کير/کونِ رستم بسوخت
دگر باره هومان در آمد به زير
تهمتن به سانِ هژبرِ دلير
بدو در سپوزيد يک کيرِ سخت
که شد کونِ هومان همه لخت‌لخت
...
(اخلاق الاشراف)

[43m] همان (43).


[44] طربخانه، 153.

زين گونه که من کارِ جهان می‌بينم
عالم همه رايگان بر آن می‌بينم
سبحان اللّه به هرچه در می‌نگرم
ناکامیِ خويش اندر آن می‌بينم

☺
بدلِ مصرعِ 2:

کون و کسِ عالمی عيان می‌بينم

☺
«خفتار، خوران، گايمان» اسمِ مصدر است، از «خفتن، خوردن، گاييدن». از اين ميان، تنها «خفتار» در لغت‌نامه ذکر شده -از يادداشتِ مؤلّف- بدونِ شاهد. پس دو فقره‌یِ ديگر نياز به توضيح و شايد توجيه دارد.
در فرهنگِ معين، يکی از کارکردهایِ پسوندِ «ان» چنين ذکر شده: «3 ـ پسوند حاصل مصدر است در آخر ريشه‌یِ فعل: چادر دران کردن، چادر دری؛ راه جامه‌دران، راه جامه‌دريدن.» -به‌گُمانِ نگارنده، به استنادِ تنها اين دو فقره نمی‌توان برایِ «ان» چنين کارکردی قائل شد. (در لغت‌نامه نيز اين توضيح و شواهد عيناً آمده.) پس می‌توان گفت که فقره‌یِ ساخته‌یِ نگارنده مجعول است!
وامّا، استناد و تکيه‌یِ من به چه بوده؟ در زبانِ برخی فارسی زبانانِ امروز -و شايد در همين اواخر- الفاظِ «کشان» و بيشتر به‌صورتِ ترکيب با فعلِ «دادن»: کشان‌دادن، به‌معنیِ ترياک‌کشی، بساطِ فور برپاکردن؛ و «خوران[دادن]» به‌معنیِ عرق‌خوری؛ و «کُنان[دادن]» به‌معنیِ حال‌کردن (= گردهمايي!)، به‌کار می‌رود. شمّ و پسندِ زبانیِ نگارنده آن را پذيرفته است.
همچنين در دو کارکردِ ديگرِ «ان» که در فرهنگِ معين و لغت‌نامه ذکر شده، چيزی از حالتِ مصدری هست:
1 - افاده‌یِ کثرت و استمرار می‌کند، مانندِ: گلريزان، برگريزان،...
2 - پسوندِ دال بر جشن و آذين و شادمانی و سور: آشتی‌کنان، آينه‌بندان،... (برایِ شواهد و توضيحاتِ بيشتر، بنگريد به لغت‌نامه)
نکته: در برخی از گونه‌هایِ زبانی به‌جایِ «ختنه‌سوران»، «ختنه‌سوری» به‌کار می‌رود (ازجمله در گويشِ طبسِ گيلکی: خنده‌سوری/خنده‌سُری)؛ يعنی دقيقاً به‌جایِ «ان»، «ی» نشسته است! («ي»ِ مصدري داريم به‌جايِ «ان»)
نيز در شواهدِ اين کارکرد، در لغت‌نامه، موردی ذکر شده که بسيار درخورِ تأمّل است: «طلبان‌کردن، عبارتی است زنانه که چون شوی آنان را خوانَد گويند آقا طلبان کرده است. و از آن به مزاح اين خواهند که اين رسمی نوين است بی‌سابقه.» و سپس آمده است: «ظاهراً الف و نونِ چراغان نيز از اين‌قبيل باشد.» - براين فقره بيفزايم که: در برخی گويش‌هایِ خراسان (ازجمله طبسِ گيلکی) «چراغان، چراغانی، چراغان‌داشتن» به‌معنیِ «شب‌نشينی،...» است.
و امّا گايمان – اين واژه که در فرهنگِ معين و لغت‌نامه ديده نمی‌شود، به استناد و به‌قياسِ «زايمان» ساخته شده. در فرهنگِ معين، نوعِ اين واژه ذکر نشده، امّا در لغت‌نامه آمده است: «زايمان. (اِ مص) اسم مصدر از زاييدن است و به‌معنیِ همان. (فرهنگِ نظام) (در تداول عامه) زايش: حمام زايمان.» [نيز رک: فرهنگِ معين، ذيلِ «مان»] پس در درستیِ «گايمان» جایِ ترديد نيست!


[45] طربخانه، 185.

من می نه ز بهرِ تنگدستی نخورم
يا از غمِ رسوايی و مستی نخورم
من می ز برایِ خوشدلی می‌خوردم
اکنون که تو بر دلم نشستی نخورم

☺
بدلينِ مصرعِ 4:

اکنون که تو کُس به خانه هستی، نکنم
: اکنون که تو بر چلم نشستی، نکنم

☺
نتوان، به‌معنیِ «نتوانستگی، ناچاری،...» را از رویِ نتوان، و در «تنگليگاه»ِ (tangoligäh-e) شعر ساخته‌ام. اهلِ فند خواهند بخشود! – مصرع در اصل چنين بود:

يا از ناچاری و تنگدستی نکنم

سکته‌ای را که به سببِ تبديلِ دو هجایِ کوتاه به يک هجایِ بلند پديد می‌آيد، نپذيرفتم. و البتّه اين تبديل جز در برخی اوزان که به پيدايیِ وزنی ديگر می‌انجامد، کاملاً مجاز، و موردی عادی است؛ به‌ويژه در شعرِ متقدّمان، از خراسانيان و غيرِ ايشان. و در بحرِ ترانه، اين تبديل زمينه‌ای فراخ‌تر دارد. در نقيضه‌یِ شماره‌یِ 36 -و نيز اصلِ آن-: پيری ديدم به خوابِ مستی خفته، در همين مصرع، اين تبديل هست و بسيار به‌آهنگ و زيباست. امّا: هر بدل جايی و هر سکته مقامی دارد!
[ضمناً، برایِ موردی که گفتم تبديلِ دو هجایِ کوتاه به يک هجایِ بلند، وزنی ديگر پديد می‌آورد، به يک نمونه اشاره می‌کنم: در ديوانِ انوری دو قصيده‌یِ 130 و 131 - از چاپِ مدرّسِ رضوی - چنين اختلافِ وزنی دارد:

130 - ای خنجرِ مظفّرِ تو، پشتِ ملکِ عالم
ـ ـ ^ ـ ^ ـ ^ ^ ـ ـ ^ ـ ^ ـ ـ
مفعول ُ فاعلاتُ مفاعيلُ فاعلاتن
131 - ای رايت رفيعت، بنياد نظم عالم
ـ ـ ^ ـ ^ ـ ـ / ـ ـ ^ ـ ^ ـ ـ
مفعولُ فاعلاتن مفعولُ فاعلاتن

و همين نزديکیِ وزن (و البتّه يکسانیِ قافيه) باعث شده که ابياتی (جمعاً ده بيت) از قصيده‌یِ 131 به 130 راه يافته است. شماره‌یِ ابيات از قصيده‌یِ 130: 5، 6، 11، 12، 13، 15، 17، 18، 26، و 27. به جز سه بيتِ 17 و 26 و 27، ديگر ابيات -بعضاً با مختصر تفاوتی- در قصيده‌یِ 131 هست. ضمناً بيتِ 17 [130] با بيتِ 29 [131] مشابهت دارد و ممکن است که يکی بدلِ آن ديگر بوده باشد. (در مصرعِ دومِ بيتِ 17 [130] «تقديرهام» درست است، يعنی «م» ساقط شده و بايد افزوده شود.)
نه مدرّسِ رضوی متوجّهِ اين خلط شده و نه سعيد نفيسی (که در چاپِ مصحَّحِ وی نيز همين آميختگی هست). حتّی شمسِ قيسِ رازی، اديب و ناقدِ بزرگِ سده‌یِ هفتم نيز متوجّهِ آن نشده است؛ و از بحثی که وی کرده و قولِ معترضی را که بر انوری عيب گرفته نقل نموده (المعجم، ص 107) معلوم می‌شود که آميختگیِ مزبور در نسخه‌هایِ آن روزگار نيز وجود داشته؛ و آن معترض نيز ازآن سبب که متوجّه نشده، خطا کرده و به‌گُمانِ خود بر يکی از سه تن پيمبرانِ شعرِ پارسی عيب گرفته است! [و صرفِ نظر از اين، البتّه نکته‌یِ سخنِ وی کاملاً به‌جاست.] (در قصيده‌یِ 130 چند مصرع و بيتِ ديگر هم هست که نيازمندِ بررسی است، امّا اينجا مجال نيست. همين‌قدر هم که نوشتم محضِ حاشيه‌روی بود...!)]


[46] هزلِ آزاد است.


[47] طربخانه، 437 (شماره‌یِ549 نيز به همين قافيه و رديف است).

ای بس که نباشيم و جهان خواهد بود
نی نام ز ما و نی نشان خواهد بود
زين‌پيش نبوديم و نَبُد هيچ خلل
زين‌پس چو نباشيم همان خواهد بود

☺
بدلِ مصرعِ 2:

کير از پیِ کون و کُس دوان خواهد بود

بدلِ مصرعِ 4:

اين حضرتِ گای، جاودان خواهد بود

[48] طربخانه، 200.

تا کی عمرت به خودپرستی گذرد
يا در پیِ نيستی و هستی گذرد
می نوش که عمری که اجل در پیِ اوست
آن به که به خواب يا به مستی گذرد

☺
بدلِ مصرعِ 2:

يا در پیِ نيستی و هستی گذرد

بدلِ مصرعِ 3:

می‌گای که اين عمر که مرگ از پیِ اوست

فقره‌یِ مصرعِ 2، عيناً همان است که در اصلِ ترانه آمده؛ و موردِ مصرعِ 3، ناظر به ضبطِ متفاوتِ مصرع در ترانه‌یِ اصلی است:

می نوش که اين عمر که مرگ از پیِ اوست

[49] طربخانه، 425.

در مسجد اگرچه با نياز آمده‌ايم
واللّه که نه از بهرِ نماز آمده‌ايم
روزی اينجا سجاده‌ای دزديديم
آن کهنه شده‌ست، باز بازآمده‌ايم

☺
بدلِ ضعيفِ مصرعِ 3:

ديشب، پسری قُر زده بوديم، اينجا

بدلِ زنانه‌یِ مصرعِ 4:

کيرش مزه کرده، باز بازآمده‌ايم

(و صدالبتّه مردانه نيز تواند بود!)


[50] با اين بيان، به اختلافِ قافيه، چند ترانه در طربخانه هست: شماره‌هایِ 76، 82، 107، 169، (230)، 439. سه فقره‌یِ 82، 169، و 439 را نقل می‌کنم:

هر سبزه که بر کنارِ جويی رسته‌ست
گويی ز لبِ فرشته‌خويی رسته‌ست
پا بر سرِ سبزه تا به‌خواری ننهی
کان سبزه ز خاکِ ماهرويی رسته‌ست
□
هر ذرّه که در خاکِ زمينی بوده‌ست
خورشيدرخی، زهره‌جبينی بوده‌ست
گرد از رخِ نازنين به‌آزرم فشان
کان‌هم رخِ خوبِ نازنينی بوده‌ست
□
در هر دشتی که لاله‌زاری بوده‌ست
آن لاله ز خونِ شهرياری بوده‌ست
هر برگِ بنفشه کز زمين می‌رويد
خالی‌ست که بر رخِ نگاری بوده‌ست

☺
پَرت: در فرهنگِ معين و لغت‌نامه نيامده. در گويش -يا: فارسیِ گونه‌یِ- طبسِ گيلکی، به موضعی گفته می‌شود که با آلتی تيز پاره شود. پيش از پاره‌شدن، و همزمان با وقوعِ فعل نيز، از موضعِ اصابت و پارگی با اين لفظ ياد می‌شود: چاقويی به پرتِ خيکش انداختند.
و البتّه، کُس هميشه «پَرت» دارد!

$

ويرايشِ حروف‌نگاری:
29 ارديبهشتِ 1393؛ 19 می 2014

ده ترانه - 31 تا 40

(31) [31]
ماييم درين گنبدِ ديرنده‌اساس
فارغ ز بهشت و دوزخ و ميل و هراس
تيزيده به ريشِ شيخکانِ خنّاس
وافتاده پیِ کون و کُس و چخ‌چخ و لاس!

(32) [32]
اينک که بُوَد به کيرِ پرزورم باد
در سر هوسِ کُسانِ موبورم باد!
کُس کُس بدهد، من نکنم؟! - دورم باد!
گر ياوه‌یِ شيخ بشنوم، کورم باد!!

(33) [33]
گويند که می به شرع ناپاک شده‌ست
صد لعنتِ حق به شيره‌یِ تاک شده‌ست
گويم: به نخوردنم رفو نپذيرد
کونی که ز دين به خوردنم چاک شده‌ست!

(34) [34]
خيّام اگر ز باده مستی، خوش باش!
گر بر سرِ کيرِ خر نشستی، خوش باش!
آن غصّه مخور، که نيست کيری فردا
اکنون که به زيرِ کير هستی، خوش باش!!

(35) [35]
گر دست دهد شبی کُسِ ارزانی
وز شيره دو حبّی وُ عرق چندانی
با کيرِ شخی چو رستمِ دستانی
بر پيش و پس‌اش، همی‌کنم جولانی!

(36) [36]
پيری ديدم به خوابِ مستی خفته
موی از درِ کون به تيغِ ژيلت رُفته
يک چشم‌زدن، ذکر نهادم به درش
شد خرزه‌یِ خر به کونِ خر بنهفته!

(37) [37]
کون می‌کنم و، مخالفان از چپ و راست
گويند مکن، که کردنِ کون نه رواست
گويم که گلو چو کونِ خود پاره کنيد
کير است و، به هر چه خواست برخواهد خاست!!

(38) [38]
گويند مکن زنی که شوهر دارد
بدعاقبت است و لعن در بردارد
آری، نکنم؛ وليک اين کافرِ کور
دينِ دگر و مرامِ ديگر دارد!

(39) [39]
تا کی غمِ آن خورم که شادم يا نه
کون و کُسِ اين و آن نهادم يا نه
شد فرصتِ عمر و مانده اين پرسشِ سخت
کآنجا که کُننده بود دادم يا نه!؟

(40) [40]
کونی که در آن جوی فرو نتوان کرد
ماليد توان بر در و، تُو نتوان کرد
چون يک سرِ شب به خرزه‌ام گشت سوار
بدريده چنان شد، که رفو نتوان کرد!

?
[31] همان. (رك: 30) *
☺
بدلِ مصرعينِ 3 و 4:

کوریِّ دو چشمِ دينمدارِ خنّاس/نسناس
افتاده پیِ کون و کُس و چخ‌چخ و لاس!

و اين ترانه که از هزل دور شده و نقيضه هم نيست؛ اقتفا و استقبال است:

دوزخ چه بُوَد، بهشت کو، ای نسناس
شک کن به يقينِ شيخکانِ خنّاس
خود نيست بهشت غيرِ آزادیِ ما
وين سايه‌یِ شومِ شيخ، دوزخ به قياس!

بدلِ مصرعِ 4:

وين سايه‌یِ شيخ، دوزخ از رویِ قياس

[32] طربخانه، 179. (برکا/65 و ک/1، با جابه‌جايیِ دومصرعِ 1 و 2، و مختصر تفاوت‌هایِ ديگر. از ک نقل می‌کنم:)

در سر هوسِ بتانِ چون حورم باد
بر کف همه ساله آبِ انگورم باد
گويند به من خدا ترا توبه دهاد
او خود ندهد، من نکنم، دورم باد

مصرعِ چهارم در طربخانه «او خود بدهد،...» (حاشيه: گر او دهد و من نکنم...) و در برکا «گر او بدهد من نکنم...» آمده. تصوّر می‌کنم که در اصل چنين بوده است:

او خود ندهد؛ من بکنم؟! دورم باد!

[33] طربخانه، 190.

ساقی گل و سبزه بس طربناک شده‌ست
درياب که هفته‌یِ دگر خاک شده‌ست
می نوش و گلی بچين که تا در نگری
گل خاک شده‌ست و سبزه خاشاک شده‌ست

و نيز اين ترانه که در طربخانه نيست، و از ها/29 نقل می‌شود:

بنگر ز صبا دامنِ گل چاک شده‌ست
بلبل ز جمالِ گل طربناک شده‌ست
در سايه‌یِ گل نشين که بسيار اين گل
از خاک برآمده‌ست و در خاک شده‌ست

[34] طربخانه، 370.

خيام اگر ز باده مستی خوش باش
گر با صنمی دمی نشستی خوش باش
پايانِ همه کارِ جهان نيستی است
انگار که نيستی، چو هستی خوش باش

مصرعِ سوّم، در متنِ کريستن‌سن (ش 3) ـ که بدان نظر داشته‌ام ـ چنين است:

آن غصّه مخور که نيست گردی فردا

☺
بدلِ مصرعِ 1:

خيام چو کون دهی به مستی خوش باش!

[35] طربخانه، 126.

گر دست دهد ز مغزِ گندم نانی
وز می دو منی، ز گوسفندی رانی
وانگه من و تو نشسته بر ايوانی
عيشی بُوَد آن، نه حدِّ هر سلطانی

☺
ارزان= ارزنده، ارزمند، درخور و شايسته (و در اينجا: گاييدنی!)
اين معنیِ اصلیِ واژه است در پهلوی (بنگريد به: فرهنگِ کوچکِ زبانِ پهلوی، تأليفِ ديويد نيل مکنزی). احتمالاً در پارسیِ دریِ کهن نيز چنين بوده، ليکن بعدها درست به معنیِ ضدِّ اين به‌کار رفته است؛ تا به امروز: «کم‌بها، بی‌ارزش،...»
در لغت‌نامه (و نيز فرهنگِ معين) اين معنایِ اصلی و نخستين ذکر شده امّا برایِ آن شاهدی ارائه نشده است. و البتّه بر اين اساس نمی‌توان حکم کرد که در فارسیِ دری به اين معنا به‌کار نرفته. («ارزانی» و شواهدِ آن نشان می‌دهد که بايد داشته بوده باشيم.) عجالةً، بيتِ حاضر را می‌توان به عنوانِ شاهد ـ يا مثال ـ پذيرفت!
(تنگدستیِ اهريمنآفريده، مجال نداده که يک‌دانه مدرنيته بخرم که بتوانم انبوهِ يادداشت‌هایِ اين سال‌ها را مرتّب کنم. شک ندارم که به‌ويژه در پنج‌ساله‌یِ گذشته، شواهدی از اين معنی يادداشت کرده‌ام؛ امّا واجُستنِ آن، مثلِ گشتنِ هزارپایِ نر ميانِ پاهایِ هزارپایِ ماده است برایِ يافتنِ فرجِ او!) (و حالا، که دارم اين چيزها را با مدرنيته‌یِ به وامِ قرضیْ خريده می‌نگارم، می‌بينم که خيلی دير شده و با اين کندیِ انگشت‌هایِ پيرشده به 42 سالگی، سنگ‌ريزه به چاهِ سيصدباز می‌افکنم و بس! ـ 3/9/82)
☺
بدلِ مصرعينِ 3 و 4:

مستش کُنَم و کَنَم ازو تُمبانی
وز پيش و پس‌اش برآورم توفانی

[36] طربخانه، 314.

پيری ديدم به خوابِ مستی خفته
وز گردِ شعور خانه‌یِ تن رُفته
می خورده و مست و خفته و آشفته
اللّهُ لطيفٌ بعبادِه گفته

☺
بدلِ مصرعِ 1 (تصرّفِ م. م. ل.):

ديدم پدرت (/پدرم) به خوابِ مستی خفته

بدلِ مصرعِ 3:

يک دم به دمِ پدر نهادم ذکرم

(البدلُ الانا: يک دم به دمِ پدر نهادم زِ کرم!)
بدلِ مصرعِ 4:

واللهُ لطيفٌ بعبادِه گفته!

(يعنی همان اصلِ ترانه!)
مولانا عبيد فرموده (در بيتِ دوّمِ يک قطعه‌یِ دو بيتی، که در 27/1/82 ديدم):

در کونِ لطيفش کن، از حشر مينديش
خوش باش، که اللهُ لطيفٌ بعبادِه

[چاپِ انتشاراتِ اقبال، بخشِ دوّم، ص 75./چاپِ دکتر محجوب، (امريكا) ص 228.]

[37] طربخانه، 265.

مَی می‌خورم و مخالفان از چپ و راست
گويند مخور باده که دين را اعدا ست
چون دانستم که می عدویِ دين است
باللّه بخورم خونِ عدو را، که روا ست

☺
بدلِ مصرعِ 3:

گيرم که گلو چو کونِ خود پاره کنند

[38] طربخانه و سايرِ مآخذ ندارد. هزلی‌ست آزاد.

[39] طربخانه، 192؛ با اختلافِ قافيه.

تا کی غمِ آن خورم که دارم يا نه
وين عمر به خوشدلی گذارم يا نه
پر کن قدحِ باده که معلومم نيست
کاين دم که فرو برم، برآرم يا نه

☺
بدلِ مصرعِ 1:

تا کی غمِ آن خورم که گادم يا نه

[40] طربخانه، 535.

در ميکده جز به می وضو نتوان کرد
وان نام که زشت شد نکو نتوان کرد
خوش باش که اين پرده‌یِ مستوریِ ما
بدريده چنان شد که رفو نتوان کرد