ده - دوازده ترانه‌ی ِ آخر - 51 تا 62

(51) [51]
ای شيخک ِ دون ، اگر دم ِ تو بخوريم
با خر ز يکی مادر و از دو پدريم !
در حضرت ِ کفر ِ خود سراپا ذکريم
تا کون ِ تو و دين ِ تو يکجا بدريم !!

(52) [52]
دشمن نه غلط گفت که من قرمطی‌ام
ايزد داند ، جز آنچه او گفت نی‌ام !
تا کون و کُسی ز دين و ايمان بدرم
من قرمطی‌ام ؛ مزدکی‌ام ؛ خرّمی‌ام !!

(53) [53]
معشوقه چو کار ِ حيض ِ او گشت دراز
دوشينه به صد تلطّف از روی ِ نياز
دستی به چُلم کشيد و با صد چم و ناز
گفتا که بيا ، بيا وُ در کون انداز !


(54) [54]
آنان که به کار ِ کُس نپرداخته‌اند
نرد ِ سر ِ چُل با در ِ کون باخته‌اند
وانگه چه پسر !؟ - چنان که بينی ، گويی :
يا رب ! تن ِ وی جمله ز کون ساخته‌اند !

(55) [55]
چون درگذرم ، خشتک ِ من باز کنيد
وز پشم ِ چُلم دو ريسمان ساز کنيد
بر گردن ِ شرع و آخرت دربنديد
دنيا همه پاک ازين دو ناساز کنيد !

(56) [56]
آن کون نَبُوَد ، خرمن ِ ناز و طرب است
آيينه‌ی ِ روزان و چراغان ِ شب است
گاييدن ِ ما اگر بُوَد بی‌ادبی
از شوی ِ تو ناگادن ِ آن کون ادب است !

(57) [57]
چَروای ِ ذکر به باغ ِ کُس بايد راند
در گلشن ِ کون چو سرو شخ بايد ماند
گادن به زر است و ، زر ندارم ؛ چه کنم ؟
ای کاش درخت ِ کون و کُس می‌شد شاند !

(58) [58]
آنان که به کار ِ زهد و دين می‌کوشند
شير از سر ِ کير ِ گاو ِ نر می‌دوشند
آن بِهْ که لباس ِ جاکشی درپوشند
کامروز به زهد کير هم نفروشند !

(59) [59]
خيام ! چُل ِ من از کُسی دارد ننگ
کان کُس نَبُوَد چنان که می‌خواهم تنگ
کُس نيز به آيين ِ خود و مذهب ِ گای
کيری خواهد مدام شخ همچون سنگ !!

(60) [60]
کونين شود جمع ، به جز کون نکنم
کيرم ز برای ِ کُس الاخون نکنم
گويند که ايزدت ز کون توبه دهاد !
ايزد چو دهد من بکنم ؛ چون نکنم !؟

(61) [61]
بر درگه ِ کُس قيام می‌بايد کرد
در کار ِ کُس اهتمام می‌بايد کرد
وآن را که حلال ِ وی نمی‌گايد نيک
بر فتوی ِ من حرام می‌بايد کرد !

(62) [62]
بر درگه ِ کُس قيام می‌بايد کرد
در کار ِ کُس اهتمام می‌بايد کرد
درمالی و لاس و ليس ، خبطی است عظيم
چون دست دهد تمام می‌بايد کرد !!

?
[51] طربخانه ندارد . هزل ِ آزاد است . ( اگر چه با شماره ی ِ 133 [ اصل ِ نقيضه ی ِ 41 ] هم قافيه است . )
☺
دَم ِ کسی را خوردن = فريب ِ کسی را خوردن ؛ به خُدعه ی ِ کسی فريفته شدن .
[ بنگريد به : معين و لغت نامه ، ذيل ِ « دم خوردن » . ]
☺
بَدَلِ مصرع ِ 2 (29 ارديبهشتِ 1393):
با خر، ز دو مادريم و از يک پدريم!
بَدَلين ِ مصرع ِ 4 :
تا کون ِ تو و کسّ ِ زن ِ تو بدريم
: تا کون ِ تو و از آن ِ دينت بدريم
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 : می توان جای ِ دو مصرع را عوض کرد ، وعالی می شود . ( به اين می گويند : « صنعت ِ اَلِش بَدَل » ! ) :
تا کون ِ تو و دين ِ تو يکجا بدريم
در حضرت ِ کفر ِ خود سراپا ذکريم

[52] طربخانه ، 417 .
دشمن به غلط گفت که من فلسفی ام
ايزد داند که آنچه او گفت نی ام
ليکن چو درين غم آشيان آمده ام
آخر کم از آن که من بدانم که کی ام
☺
بدلين ِ مصرع ِ 3 :
تا کون و کُسی که هست خواهان بدرم
: تا کون و کُسی ز اهل ِ ايمان بدرم

[53] طربخانه ، 215 .
معشوق که عمرش چو غمم باد دراز
امروز به من تلطّفی کرد آغاز
بر چشم ِ من انداخت دمی چشم و برفت
يعنی که نکويی کن و در آب انداز
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 :
خنديد و به من تلطّفی کرد به ناز
ابدال ِ مصرع ِ 3 :
دستی به چلم کشيد و با عشوه و ناز
: دستی به چُلم کشيد و چون شد شخ و راست
: دستی به چُلم چو برد و برخاسته ديد

[54] طربخانه ، 111 .
اين کاسه که بس نکوش پرداخته اند
بشکسته و در رهگذر انداخته اند
زنهار بر او قدم به خواری ننهی
کاين کاسه ز کاسه های ِ سر ساخته اند
اگر چه ، بهتر است اين فقره را هزل ِ آزاد ـ و ناظر ِ به اين ترانه ـ به شمار آوريم !
در ملحقات ِ طربخانه ترانه ای هست [ ← ص 82 : مستدرکات ... ] . در ساختن ِ نقيضه ی ِ حاضر ، اين ترانه را پيش ِ رو نداشته ام امّا بديهی است که در حافظه ی ِ محوْ ناک ام بوده :
آن را که به صحرای ِ علل تاخته اند
بی او همه کار ِ او بپرداخته اند
امروز بهانه ای در انداخته اند
فردا همه آن بُوَد که دی ساخته اند
☺
بدل ِ مصرع ِ 4 :
يا رب ! که سراپاش ز کون ساخته اند !

[55] در ملحقات ِ طربخانه ترانه ای هست ( ش 34 ) ، با اختلاف ِ رديف و قافيه .
چون مرده شوم خاک ِ مرا گم سازيد
احوال ِ مرا عبرت ِ مردم سازيد
خاک ِ تن ِ من به باده آغشته کنيد
وز کالبدم خشت ِ سر ِ خم سازيد
( مصرع ِ سوّم در متن : پس خاک و گلم ... – ضبط ِ ما ، از : ها / 37 )

[56] احتمالاً به ترانه ی ِ شماره ی ِ 12 ِ ملحقات [ که در برکا به شماره ی ِ 39 آمده ] يا به ترانه ی ِ زير ( طربخانه ، 464 ) نظر داشته ام :
می خوردن ِ من نه از برای ِ طرب است
نز بهر ِ نشاط و ترک ِ دين و ادب است
خواهم که به بيخودی برآرم نفسی
می خوردن و مست بودنم زين سبب است
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
گاييدن ِ کون اگر بود بی ادبی
پس شوی ِ تو ، فرسنگ به دور از ادب است
( پس شوی ِ تو بسيار به دور از ادب است )

[57] طربخانه ، 207 .
در دل نتوان درخت ِ اندوه نشاند
همواره کتاب ِ خرّمی بايد خواند
مَی بايد خورد و کام ِ دل بايد راند
پيداست که چند در جهان خواهی ماند
☺
بدل ِ مصرع ِ 3 :
با زر به کف آيد کُس و کون و ، زر نيست
« شاند » سوّم شخص ِ مفرد ِ گذشته ی ِ ساده است (در ساخت ِ اَرمان ) از « شاندن » که صورتی است از : نشاندن ، که يکی از معانی ِ آن ( مرتبط با درخت ) « کاشتن » است :
به سبزه زار ِ فلک طرفه باغبانانند
که هر نهال که شاندند باز برکندند
امير خسرو
( تذکرة الشّعرا ، ص 184 )
☺
چَروا = چاروا = چارپا ، يعنی : الاغ ، خر .


[58] طربخانه ، 92 .
آنان که به کار ِ عقل در می کوشند
هيهات که جمله گاو ِ نر می دوشند
آن به که لباس ِ ابلهی در پوشند
کامروز به عقل ترّه می نفروشند
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 ( که مصرع ِ اصل ِ ترانه است . ) :
هيهات که جمله گاو ِ نر می دوشند
بدل ِ مصرع ِ 4 :
کامروز به زهد خرزه هم نفروشند

[59] طربخانه ، 226 .
خيّام ! زمانه از کسی دارد ننگ
کاو در غم ِ ايّام نشيند دلتنگ
مَی نوش در آبگينه با ناله ی ِ چنگ
زان پيش که آبگينه آيد بر سنگ
☺
بدل ِ مرجّح ِ مصرع ِ 3 :
اين طرفه نگر که کُس هم از روی ِ قياس

[60] طربخانه ، 229 . ( با تغيير ِ قافيه )
دنيا چو فناست من بجز فن نکنم
جز رای ِ نشاط و می ِ روشن نکنم
گويند مرا که ايزدت توبه دهاد
او خود ندهد و گر دهد من نکنم


[61] هزل ِ آزاد است .
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
وان را که حلال ِ خود نمی سازد نيک
در مذهب ِ ما ، حرام می بايد کرد

[62] ايضاً .
☺
بدلين ِ مصرع ِ 2 :
کار ِ کس و کون مدام می بايد کرد
: صد کون و کس ِ حرام می بايد کرد
دو ترانه ی ِ اخير ، پاره پاره در تواريخ ِ ذيل ساخته شده : 18/4/80 ، 23/12/81 ، 27/1/82 . ( تا تصوّر نشود که فرشته ی ِ الهام يکباره و تا دسته جا می کند ؛ می گاياند آدم را تا يکبار تمام و درست بگايد !! )
□
يادآوری : سازيدن ِ انساخ الابدال آزاد است !