ده ترانه - 1 تا 10

(1) [1]
کيرم پدر ِ تمام ِ عالم بوده‌ست
حتّی پدر ِ مسيح ِ مريم بوده‌ست
تو جاکش ِ خرْگُمان چه می‌پنداری ؟!
عالم ز چُلاب ِ بنده يک نم بوده‌ست !

(2) [2]
ای بر سر ِ کير ِ من سواری کرده
شخ ْدرد ِ مرا هزار ياری کرده
ديشب ، همه شب ، به ياد ِ کونت ، خرزه
هی خفته وُ برخاسته ؛ زاری کرده !

(3) [3]
ای کون و کُسَت ز کير ِ من صد‌پاره
شخ ْدرد ِ مرا چرا نکردی چاره
کاينک شده کير در ميان ِ تف و کف
بر ياد ِ کُس و کون ِ جهان آواره !

(4) [4]
يک بوسه ز کُس به کير از دور فرست
يک جرعه شراب ِ مست ِ مخمور فرست
ای آب ِ کُسَت بهينه داروی ِ جهان
کُحْلُ البَصَری به ديده‌ی ِ کور فرست !

(5) [5]
آنان که ز کون ِ تاپ در تاب شدند
وز چشمه‌ی ِ کُس شبانه سيراب شدند
چون ايزدشان ز کون و کُس باز گرفت
جلقی بزدند و جمله در خواب شدند !

(6) [6]
گر مرد ِ رهی ، به کون و کُس مهر مبند
بيهوده به کُسّ ِ مادر ِ خويش مخند
کف تر کن و ، گای هر که را می‌خواهی
از دلبرک ِ فرنگی و حور ِ خُجَند !

(7) [7]
چون ابر به نوروز رخ ِ لاله بشست
برخيز و به کون ِ خود رسان کير ِ درست
کاين سبزه که کير و خايه را مَفرش ِ توست
فردا همه از کون ِ تو برخواهد رُست !

(8) [8]
از گادن ِ ما نبود گردون را سود
وين خارش ِ ما هزار چندان بفزود
خفتيم به اکراه و ندانيم چه بود
زين آمدن و دادن و رفتن ، مقصود ؟!


(9) [9]
چون دختر ِ همسايه کُسش پاک بشست
بنمای به گاييدن ِ او عزم درست
گر اين نکنی بدان جهان ناگه چُست
کيری به ميان ِ کونْت برخواهد رست !

(10) [10]
می‌ران به عروس ِ دهر از کير سَمَند
گر زاهد و اخموست ، وگر مست و لوند
کاين کهنه کُسش به کَس نماند باقی
کردند و کنيم و ديگر آيند و کنند !

********************
[1] طربخانه و ساير ِ مآخذ ندارد . اين يک ترانه‌ی ِ آزاد است و مانند ِ چند فقره‌ی ِ ديگر که ملاحظه خواهيد فرمود ربطی به ترانه‌های ِ خيام ندارد و تنها به دليل ِ قالب ِ ترانه در نقايض‌الخياميه جای گرفته . جای ِ آن در رأس ِ نقايض نيز دليل ِ خاصّی دارد که قابل ِ توضيح نيست !
☺
چُلاب ، بر وزن ِ گلاب ؛ ساخته‌ی ِ گوينده است ، از: چُل + آب ، يعنی : آب ِ چُل .
☺
( بعد از 27/1/82 که به نسخه‌ی ِ زيراکسی ِ کليات ِ عبيد چاپ ِ دکتر محجوب ، دست يافتم ، درآن ـ در رساله‌ی ِ دلگشا ـ اين حکايه را خواندم : « مولانا سعدالدّين مولتانی در مجلس ِ شيخ صفی‌الدين حاضر بود و زيرجامه در پا نداشت . شيخ می‌گفت سرچشمه‌ی وجود چنين بوده است ، و بيانی می‌کرد . مولانا گفت : سرچشمه‌ی ِ وجود نه آن است که شيخ می‌فرمايد ؛ و کير بديشان نمود که سرچشمه‌ی ِ وجود اين است . » ص 313 )

[2] اين را هم طربخانه و ساير ِ مآخذ ندارد . هزلی است آزاد ؛ و گويا نظرم به برخی ترانه‌های ِ منسوب به ابوسعيد ِ ابوالخير بوده . شايد مثلاً به :
« ای نيک نکرده و بدی‌ها کرده »
جايی ديگر - که به خاطرنمی‌آيد و کرای ِ پال ْپال هم نمی‌کند که کجا بوده - اين ترانه و ترانه‌ی ِ مسئله‌ی ِ آن را به نام ِ بوسعيد و بوعلی خوانده‌ام ، امّا اينجا در بخش ِ « خاتمه‌ی ِ کتاب ِ (طربخانه) مطابق ِ نسخه‌ی ِ س » - ص 154 و بعد – به نام ِ بوسعيد و خيام آمده . کاری به صحّت و سقم ِ تاريخی / موضوعی ِ اين حکايه نداريم ؛ می‌گويد که خيام دو ترانه نوشت و به عين القضات داد که به بوسعيد بدهد ، و داد . و بوسعيد هر دو را پاسخی داد . دوّمی اين بود که خيام گفته بود :
ماييم به لطف ِ حق تولّا کرده
وز طاعت و معصيت تبرّا کرده
آنجا که عنايت ِ تو باشد ، باشد
ناکرده چو کرده ، کرده چون ناکرده !
و بوسعيد پاسخ داد :
ای نيک نکرده جمله بدها کرده
وآنگاه به لطف ِ حق تولا کرده
بر عفو مکن تکيه که هرگز نبود
ناکرده چو کرده ، کرده چون ناکرده !
☺
شخ ْدرد ( که گُمان نمی‌کنم پيش از اين در پارسی ِ دری به کار رفته بوده باشد ) = درد ِ نعوظ ِ طولانی ِ معطّل مانده .
خرزه = آلت ِ تناسلی ِ مرد ( مخصوصاً آلت ِ ستبر و گنده و دراز ) ؛ نره ، شرم ِ مرد .
[ فرهنگ ِ فارسی ِ معين ]

[3] اين ترانه نيز در طربخانه و ساير ِ مآخذ ، اصلی ندارد و هزل ِ آزاد است .

[4] همچنين .
بدلين ِ مصرع ِ 2 :
يک جرعه شراب از کُس ِ بور فرست
: يک جرعه شراب زان کُس ِ بور فرست
☺
کُحل‌البصر - کُحل = « 1 - سنگ ِ سرمه 2 - سرمه 3 - هرچه در چشم کشند برای ِ شفای ِ چشم » [ معين ] . « کُحل‌البصر » در فرهنگ ِ معين نيامده . در نظر ِ نخست ، « بصر » حشو می‌نمايد ؛ امّا اين ترکيب در لغت‌نامه آمده ( سرمه‌ی چشم ) با دو شاهد از خاقانی و حافظ .
بيت ِ حافظ :
به سرّ ِ جام ِ جم آنگه نظر توانی کرد
که خاک ِ ميکده کُحل ِ بصر توانی کرد

[5] طربخانه ، 52 ( ها ، 3 ) .
آنان که محيط ِ فضل و آداب شدند
در جمع ِ کمال شمع ِ اصحاب شدند
ره زين شب ِ تاريک نبردند به روز
گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند
☺
بدل ِ مصرع ِ 1 :
آنان که ز کون ِ ناب/ تاپ ، بيتاب شدند
☺
تاپ ، کلمه‌ای است امروزين ، به معنی ِ « ناب ، مَشت ، عالی ، جانانه ، ... » ( از چه زبانی است ، نمی‌دانم ) .
کسی را از چيزی / جايی باز‌گرفتن = کسی را از کاری يا عادتی باز‌داشتن ؛ مانند ِ : از شير باز‌گرفتن ِ بچّه .

[6] اين نيز هزلی است آزاد ؛ اگر چه در طربخانه ترانه‌هايی با اين قافيه هست . از جمله ، ش 75 ، و ... - گويا بيشتر به آغازه‌ی ِ ترانه‌ای از عطّار ِ نيشابوری نظر داشته‌ام :
گر مرد ِ رهی ميان ِ خون بايد رفت
☺
« به کسّ ِ مادر ِ خود خنديدن » را من از خودم درنياورده‌ام ! ازجمله در رساله‌ی ِ دلگشا آمده که : « مادر ِ جوحی بمرد ، غسّاله چون از غسل فارغ شد گفت : مادرت زنی بهشتی بود ؛ درآن زمان که او را می‌شستم می‌خنديد . گفت : او به کسّ ِ تو و از آن ِ خود می‌خنديد ؛ آن جايگاه که او بود چه جای ِ خنده بود !؟ »
( کليات ِ عبيد ، انتشارات ِ اقبال ، ص 141 )
نيز رک : چراغ هدايت ، ذيل ِ: خنديدن بر ...
خُجَند = از شهرهای ِ ديرينه‌ی ِ ايران ِ بزرگ ، که امروزه در ازبکستان واقع می‌شود ، و به داشتن ِ زيبا‌رويان شهره می‌بوده است :
حافظ چو ترک ِ غمزه‌ی ِ خوبان نمی‌کنی
دانی کجاست جای ِ تو ؟ خوارزم يا خجند
[7] طربخانه ، 294 .
چون ابر به نوروز رخ ِ لاله بشست
برخيز و به جام ِ باده کن عزم درست
کاين سبزه که امروز تماشاگه ِ توست
فردا همه از خاک ِ تو برخواهد رُست
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 :
برخيز و رسان به کون ِ خود كير ِ درست
[8] طربخانه ، 38 و 405 .
از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن ِ من جاه و جلالش نفزود
وز هيچ کسی نيز دو گوشم نشنود
کاين آمدن و رفتنم از بهر ِ چه بود

آورد به اضطرارم اوّل به وجود
جز حيرتم از حيات چيزی نفزود
رفتيم به اکراه و ندانيم چه بود
زين آمدن و بودن و رفتن ، مقصود

[9] طربخانه ، 178 .
چون آمدنم به من نَبُد روز ِ نخست
وين رفتن ِ بی مراد عزمی است درست
برخيز و ميان ببند ای ساقی چست
کاندوه ِ جهان به می فرو خواهم شست
[10] طربخانه ، 43 .
آنان که کهن شدند و اينها که نوند
هريک به مراد ِ خويش يک تک بدوند
اين کهنه جهان به کس نماند باقی
رفتند و رويم و ديگر آيند و روند
☺
سمند = 1 - اسپ 2 - تير ِ پيکان دار ( ← لغت نامه ) – و البتّه هنگام ِ ساختن ِ اين نقيضه به اين معنی ِ دوّم توجّه نداشته ، بلکه از آن آگهی نداشته ام !