ده ترانه - 11 تا 20

(11) [11]
چون زادن ِ من به من نَبُد روز ِ نخست
وين دادن ِ بی مراد عزمی‌ست درست
برخيز و مرا بگای ای ساقی چُست
کز آب ِ تو کون ِ خويشتن خواهم شست !

(12) [12]
بی آب ِ چل ِ تو زيستن نتوانم
بی خرزه‌ی ِ تو نفس زدن نتوانم
من بنده‌ی ِ آن دمم که گويی تو مرا
يک بار ِ دگر بخواب و ، من نتوانم !!

(13) [13]
آمد سحری دختر ِ همسايه‌ی ِ ما
کای عاشق ِ زار و ليک ، بی‌خايه‌ی ِ ما
اين کوزه‌ی ِ ما که وقت ِ ترکاندن ِ اوست
تا کی بزنی تو جلق بر سايه‌ی ِ ما ؟!

(14) [14]
روزی که نهال ِ عمر ِ من کنده شود
واجزای ِ چُلم ز هم پراگنده شود
گر زانکه کنند خرزه‌ای از گل ِ من
حالی که نهی بر در ِ کُس ، زنده شود !

(15) [15]
روزی‌ست خوش و کُس ِ تو چون غنچه‌ی ِ ورد
داغی ز در ِ تو می‌برد مويه‌ی ِ سرد
کيرم به زبان ِ پهلوی با شخ ْ‌درد
فرياد همی‌کند ، که کون بايد کرد !!

(16) [16]
صبح است ، دمی با می ِ گلرنگ زنيم
وين کير ِ چو سنگ بر در ِ تنگ زنيم
گه بر دم ِ کون نهيم و گه باز دمی
بر پشم ِ کُسش يکی دو آهنگ زنيم !

(17) [17]
من ظاهر ِ کاف و گاف ِ هستی دانم
من باطن ِ کون و کُس پرستی دانم
با اين‌همه ، شرم دارم از خرزه ، اگر
راهی به ازين جلق ِ دو‌دستی دانم !

(18) [18]
آنان که سخن ز زهد و دين می‌رانند
وز مستی و گای ، روی می‌گردانند
چون خايه ، که در جماع تنها مانَد
سرگشته وُ سرنگون و سرگردانند !!

(19) [19]
اين دخترکان که دست بر کُس دارند
کُس را ، به مثل ، چو گنج می‌پندارند
زان در پی ِ خرزه‌اند ، کز روی ِ نياز
ماری به سر ِ گنج ِ نهان بگمارند !

(20) [20]
گر من ز می ِ مغانه مستم ، هستم
ور کافر و گبر و بت پرستم ، هستم
هر چند به فسق ، می تظاهر نکنم
گر کون و کُسی فتد به دستم ، هستم !


تعليقات
********
[11] [ رك : 9 ] طربخانه ، 178 .
چون آمدنم به من نَبُد روز ِ نخست
وين رفتن ِ بی مراد عزمی است درست
برخيز و ميان ببند ای ساقی چست
کاندوه ِ جهان به می فرو خواهم شست

[12] طربخانه ، 194 .
من بی می ِ ناب زيستن نتوانم
بی باده کشيد بار ِ تن نتوانم
من بنده ی ِ آن دمم که ساقی گويد
يک جام ِ دگر بگير و من نتوانم
م 3 - در دو نسخه « شرمنده ی ِ آن دمم ... » آمده . گويی اين ضبط ، خاص از برای ِ صورتی از نقيضه ی ِ ما بوده ( ¯ ) . در اصل ِ ترانه چندان لطفی ندارد !
☺
قافيه ی ِ مصرع ِ دوّم ِ نقيضه ، اندکی معيوب است که غمی ندارد !
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
شرمنده ی ِ آن دمم که گويی تو مرا
يک بار ِ دگر بگای و ، من نتوانم
[ و البتّه در اين صورت ، کيفيت اعتلا يافته و شعر « دو صدايی » می شود !! ]
[13] طربخانه ندارد . در ملحقات هم نيامده . از شش مأخذ ِ ديگر ، تنها در مص آمده ؛ با تفاوتی در قافيه .
آمد سحری ندا ز ميخانه ی ِ ما
کای رند ِ خراباتی ِ ديوانه ی ِ ما
برخيز که پر کنيم پيمانه ز می
زان پيش که پر کنند پيمانه ی ِ م
استاد زنده ياد همايی در باره ی ِ علّت ِ نياوردن ِ اين ترانه در « ملحقات » ، نوشته است :
« رباعی ِ ذيل را < فر، پ > و بسياری از مجموعه های ِ چاپی و خطّی ِ ديگر به نام ِ خيام نوشته اند امّا در تذکره ی آتشکده و مجمع الفصحا به اسم ِ سلمان ِ ساوجی ثبت شده است :
آمد سحری ...
توضيحاً در ديوان ِ سلمان چاپ ِ هندوستان اثری از اين رباعی يافته نمی شود وليکن اين نسخه جامع ِ همه ی ِ اشعار ِ سلمان نيست و سقطات ِ فراوان دارد . راقم ِ سطور ديوان ِ خطّی ِ کامل ِ معتبر ِ او را در قديم ديده ام که متأسّفانه درحال ِ حاضر به آن نسخه دسترس ندارم . »
( طربخانه ، ص177 )
هيچ بعيد نيست که اين ترانه از سروده های ِسلمان ِ ساوجی باشد ؛ امّا تنها به استناد ِ آتشکده و مجمع ( آنهم با وجود ِ آمدن ِ آن در « بسياری از مجموعه ها ... » به نام ِ خيام ، و نيامدن ِ آن در - به هر حال – يک چاپ ِ قديمی ِ ديوان ِ سلمان ) نمی توان و نبايد اين ترانه را ، که هيچ از يک ترانه ی ِ خيامی کم ندارد ، از ترانه های ِ خيام ( آنهم از ملحقات ِ طربخانه ) بدر کرد !
در هر حال ، به حال ِ من فرقی نمی کند و کونی را که بايد روز ِ جزا در عرصات ِ محشر در پيشگاه ِ ربّ العزّه به حکيم خيّام بدهم ، به سلمان خواهم داد ؛ اگر مرد ِ گاييدن باشد ؛ که بنده فرموده ام :
مردی نَبُوَد سُوار ِ هر ماده شدن
خر پيره ی ِ نر اگر بگايی ، مردی !
☺
ترکاندن ِ کوزه ی ِ دختر ، کنايه از : ازاله ی ِ بکارت ِ او ؛ اعنی گاييدن ِ دوشيزه و باز کردن ِ راهْ آب ِ وی .

[14] در طربخانه و ملحقات و فغ و برکا و ک نيست . در ها ، ش 46 ( و مص ، 49 ) .
روزی که نهال ِ عمر ِ من کنده شود
و اجزام ز يکدگر پراکنده شود
گر زانکه صراحيی کنند از گل ِ من
حالی که ز باده پُر کنی ، زنده شود
اختلاف ِ مص : 2 - و اجرام 4 - حالی که پر از مَيش کنی .
☺
چُل = نره ی ِ نرْ آدم به کودکی ( در گويش ِ ما ) . معين به معنی ِ مطلق ِ « آلت ِ تناسل ِ مرد ، نره » آورده ؛ و گوينده نيز به همين معنا به کار می بَرَد .
[15] طربخانه ، 220 . ( از ها ، 45 نقل می کنم ) .
روزی است خوش و هوا نه گرم است و نه سرد
ابر از رخ ِ گلزار همی شويد گرد
بلبل به زبان ِ پهلوی با گل ِ زرد
فرياد همی کند که مَی بايد خورد
اين ترانه در برخی ديگر از مآخذ ِ ما نيز آمده و مصرع ِ سوّم تقريباً با طربخانه برابر است :
بلبل به زبان ِ حال ِ خود با گل ِ زرد
امّا وجه ِ برتر - و برابر ِ موازين ِ تصحيح ِ متون : وجه ِ درست – همين است که از « ها / 45 » نقل شد . ( دريکی ازنسخ ِ خطّی ِ ترانه های ِ خيام که مورد ِ استفاده ی ِهمايی بوده – يعنی نسخه ی ِ کتابخانه ی ِ اکسفورد ، مورّخ ِ 865 – نيز « بزبان ِ پهلوی » بوده . ) کاتبانی که لفظ ِ « پهلوی » را برداشته و مصرع را دستکاری کرده اند ( و نيز مصحّحانی که ضبط ِ مزبور را حتّی در يکی از نسخ ِ خويش داشته اند امّا آن را به حاشيه برده اند ) متوجّه ِ دو نکته ی ِ بسيار ظريف نبوده اند : 1 - ربط ِ بلبل و پهلوی 2 - تلفّظ ِ خاصّ ِ " خَورد " ، که درآن " خو " تلفّظی را دارد که در پهلوی ( و پارسی ِ دری ِ کهن ) داشته بوده است .
☺
وَرْد = گل ِ سرخ .
☺
بدل ِ مصرع ِ 3 :
کيرم به زبان ِ پهلوی ، با شخ و درد
☺
در باره ی ِ اين ترانه توضيح نمی دهم ، و به جای ِ آن قطعه ی ِ زيبايی از انوری می آورم :
مطايبه
حاجبت رگ زده ست ؛ دانستم
از چه معنی ؟ از آن که محرور است
رگ زند هر که او بُوَد محرور
عذر ِ عذرت مخواه ؛ معذور است
خيری ِ خانه ، گر خراب شده ست
غم مخور ، تابخانه معمور است
من ز خيری به تابخانه روم
که نه من لنگم و نه رَه دور است !
( ديوان . چاپ ِ مدرّس ِ رضوی ، ص 543 )
خيری / xiri = درگاه و رواک ِ خانه ( عرب اين واژه ی ِ ما را دزديده و « رواق » گفته . « رواج » هم از صورت ِ ديگر ِ همين واژه است : رواگ . – بله ، عربی زبانی است بسيار غنی ! )
تابخانه = خانه ای که در آن تنور باشد . خانه ی ِ زمستانی و نيز تابستانی هم گفته اند !
ظهير ِ فاريابی نيز قطعه ای دارد که درآن تعبير ِ کنايی ِ « رگ زدن ِ حاجب » آمده .
( ديوان ، به اهتمام ِ حاجی شيخ احمد ِ شيرازی ، ص257 )
و البتّه در لطف ابدا ً به قطعه ی ِ انوری نمی رسد .
[16] طربخانه ندارد . در ملحقات به شماره ی ِ 67 آمده .
صبح است دمی با می ِ گلرنگ زنيم
وين شيشه ی ِ نام و ننگ بر سنگ زنيم
دست از امل ِ دراز ِ خود باز کشيم
در زلف ِ دراز و دامن ِ چنگ زنيم
مصرع ِ نخست برابر ِ ها / 49 است . ( ملحقات : ... بر می ِ ... ) به تصوّر ِ نگارنده ، در اصل :
صبح است دمی باده ی ِ گلرنگ زنيم
بوده ؛ که در آن « دم » به دو وجه تواند بود : 1 - به معنی ِ « لحظه ای ، ساعتی » 2 - به معنی ِ « جرعه ای ، پيالگکی ، ... » . و اين معنای دوّم نه تنها منسوخ گشته ، بلکه نا شناخته نيز مانده است .
[17] طربخانه ، 268 .
من ظاهر ِ نيستی و هستی دانم
من باطن ِ هر فراز و پستی دانم
با اين همه از دانش ِ خود شرمم باد
گر مرتبه ای ورای ِ مستی دانم

[18] طربخانه ندارد . در ملحقات به شماره ی ِ 38 آمده .
آنان که خلاصه ی ِ جهان ايشانند
بر اوج ِ فلک براق ِ فکرت رانند
در معرفت ِ ذات ِ تو مانند ِ فلک
سرگشته و سرنگون و سرگردانند

[19] طربخانه ، 104 .
اين کوزه گران که دست در گل دارند
عقل و خرد و هوش بر آن بگمارند
مشت و لگد و طپانچه تا چند زنند
خاک ِ پدران است ، چه می پندارند

[20] طربخانه ، 187 .
گر من ز می ِ مغانه مستم ، هستم
ور کافر و گبر و بت پرستم ، هستم
هر طايفه ای به من گمانی دارد
من زان ِ خودم ؛ چنان که هستم ، هستم