ده ترانه - 21 تا 30

(21) [21]
تا چند بر ابرو زنی از غصّه گره ؟
تقوی نبَرد – خدای را – راه به ده !
گور ِ پدر ِ تمام ِ اديان کرده
خوش باش و ، دو پای ِ خود بر اين شانه بنِه !

(22) [22]
تا چند زنی به بند ِ تمبان تو گره ؟
هان دخترکا ! داد ِ دل ِ خويش بده
گور ِ پدر ِ تمام ِ اديان کرده
يک شب بنشين ، باده بخور ، گای بده !

(23) [23]
آنان که به سَبلَت در ِ کُس می‌رُفتند
هر شب غزلی برای ِ کُس می‌گفتند
از خُرخُر ِ خرزه چون که آگاه شدند
جلقی بزدند و ، بر در ِ کُس خفتند !

(24) [24]
بر دخترکی ، پرير کردم گذری
کز عشوه همی‌نمود هر دم هنری
چون خرزه ز شلوار برون کردم و ديد
گفتا چه کنی که من نی‌ام ماچهْ‌خری !

(25) [25]
بر دخترکی فتاد ديشب گذرم
گفتم به غلاف ِ کُس بپوشان ذکرم
چون خرزه ز شلوار برون کردم و ديد
گفتا که تو پنداشته‌ای ماچهْ‌خرم ؟!

(26) [26]
سرگشته به چوگان ِ قضا همچون گوی
چپ می‌کن و راست می‌کن و هيچ مگوی
کان کُس که تو را فکنده اندر تک و پوی
تُمبان بکند ز پای ، روزی لب ِ جوی !

(27) [27]
آنان که به پارسی سخن می‌رانند
در موضع ِ گاف ، کاف می‌بنشانند
گر چه « قُبُل و دُبُل » گهی بنويسند
امّا به عمل همان « کُس و کون » خوانند !

(28) [28]
با دخترکی غنچهْ کُس و خوشْ‌پستان
يک شب اگرم دست دهد گای ِ گران
ای آنکه خدات خوانده جمعی نادان
بر خيز و بيا پگاه جانم بستان !

(29) [29]
کونی‌ست که کير آفرين می‌زندش
صد بوسه ز مهر بر سُرين می‌زندش
گر لوطی ِ شهر بيند اين کون ِ لطيف
هر شب دو سه بار بر زمين می‌زندش !!

(30) [30]
ماييم درين گنبد ِ ديرنده‌ْ‌ اساس
افتاده پی ِ کون و کُس و چخ ْچخ و لاس
گه در پی ِ کون ، دويده تا ناف ِ پکن
گه در پی ِ کُس ، برفته تا لاس وِگاس !


تعليقات
********
[21] طربخانه ندارد . ملحقات ، 75 .
تا چند بر ابرو زنی از غصّه گره
هرگز نبرد دژم شدن راه به ده
کار ِ من و تو برون ز دست ِ من و تست
تسليم ِ قضا شو ؛ بر ِ دانا اين به

[22] همان ( 21 ) .

[23] طربخانه ، 160 .
آنان که به حکمت دُر ِ معنی سفتند
در ذات ِ خداوند سخنها گفتند
سر رشته ی ِ اسرار ندانست کسی
اوّل زنخی زدند و آخر خفتند
☺
سَبلت / سِبلت = سبيل .
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 :
وز لذّت ِ گايمان سخن می گفتند

[24] طربخانه ، 105 .
بر کوزه گری پرير کردم گذری
از خاک همی نمود هر دم هنری
من ديدم اگر نديد هر بی خبری
خاک ِ پدران در کف ِ هر کوزه گری
☺
ماچه خر = ماده خر ِ جوان .

[25] [ همان ( 24 ) ؛ با تغيير ِ قافيه . ]
طربخانه ، 105 .
بر کوزه گری پرير کردم گذری
از خاک همی نمود هر دم هنری
من ديدم اگر نديد هر بی خبری
خاک ِ پدران در کف ِ هر کوزه گری

[26] طربخانه ، 144 ( برکا / 40 ) .
سرگشته به چوگان ِ قضا همچون گوی
چپ می رو و راست می رو و هيچ مگوی
کان کس که ترا فکنده اندر تک و پوی
او داند و او داند و او داند و اوی

[27] در اين نقيضه به دو ترانه نظر داشته ام ؛ و بيشتر به دوّمی : 1 - ترانه ای که ذيل ِ شماره یِ ( 18 ) نقل شد :
آنان که خلاصه ی ِ جهان ايشانند
بر اوج ِ فلک براق ِ فکرت رانند
در معرفت ِ ذات ِ تو مانند ِ فلک
سرگشته و سرنگون و سرگردانند
2 - ترانه ای که خواجه نصير در بيان ِ قاعده ی ِ تشخيص ِ « دال » و « ذال ِ معجمه » در معيارالاشعار آورده ( ← وزن ِ شعر ِ فارسی ؛ خانلری ، ص 135 ) :
آنان که به پارسی سخن می رانند
در معرض ِ دال ، ذال را ننشانند
ما قبل اگر ساکن و جز « وای » بُوَد
دال است ، و گر نه ، ذال ِ معجم خوانند
☺
« قُبُل و دُبُر » را من در فارسی به صورتی که آورده ام قبول دارم : قُبُل و دُبُل !
در اين ترانه – بی آن که قصد و توجّهی در کار بوده باشد – مقوله ی ِ « هزوارش » نيز تعريف شده است !

[28] به ترانه ی ِ خاصّی نظر نداشته ام . در طربخانه چند مورد با اين قافيه هست ، و از آن ميان ، مورد ِ زير تا حدّی متناسب است ؛ ش 47 .
گر بر فلکم دست بُدی چون يزدان
برداشتمی من اين فلک را ز ميان
وز نو فلکی دگر چنان ساختمی
کآزاده به کام ِ دل رسيدی آسان
( گر چه ، اين فقره را بايد هزلی آزاد انگاشت . )

[29] طربخانه ، 13 .
جامی است که عقل آفرين می زندش
صد بوسه ز مهر بر جبين می زندش
اين کوزه گر ِ دهر چنين جام ِ لطيف
می سازد و باز بر زمين می زندش

[30] طربخانه ندارد . در ملحقات ِ آن ، و نيز هيچيک از شش مأخذ ِ نگارنده هم نيامده . اين – يعنی ترانه ی ِ اساس ِ نقيضه ی ِ شماره ی ِ 30 – يکی از چهار ترانه ای است که آقای ِ دکتر فريدون بدره ای در مقدّمه ی ِ بسيار ارزنده ی ِ خويش بر کتاب ِ کريستن سن : بررسی ِ انتقادی ِ رباعيات ِ خيام ( ص 20 ) ازمجموعه ی ِ « اقطار القطبيه ( تأليف ِ عبدالقادر بن حمزه ی ِ اهری ، در629 هجری ِ قمری ، که دستنويسی از آن با تاريخ ِ 666 هجری ِ قمری در دست است ) » [ به نقل از مقاله ی ِ الول - ساتن به نام ِ « رباعيات در ادبيات ِ کهن ِ فارسی » مندرج در تاريخ ِ ايران – کمبريج - جلد ِ چهار ، از حمله ی ِ عرب تا روزگار ِ سلجوقيان ، ويراسته ی ِ ريچارد ن. فرای ، کمبريج ، 1975 ، ص 653 ] نقل نموده اند :
ماييم در اين گنبد ِ ديرينه اساس
جوينده ی ِ رخنه ای چو مور اندر طاس
آگاه نه از منزل و اميد و هراس
سرگشته و چشم بسته چون گاو ِ خراس
توضيح : 1 ـ من در مصرع ِ نخست ، به جای ِ « ديرينه » همان « ديرنده » را که در نقيضه آورده ام بهتر می پسندم ؛ و بعيد نمی بينم که در اصل نيز چنين بوده باشد . « ديرنده » هر دو سوی را دربرمی گيرد : ديرينگی ، و ديرپايی را ؛ درحالی که « ديرينه » تنها بيان ِ سویِ نخست است. و می دانيم که خيام ( اگر اين ترانه از او باشد ؛ که استبعادی ندارد ) به اين هر دو سوی نظر داشته : « ای بس که نباشيم و جهان خواهد بود » و بسيار موارد ِ ديگر .
2 ـ مصرع ِ سوّم دلچسپ نيست . ( من درنقيضه ی ِ 31 / مصرع ِ 2 ، به ازين آورده ام ! )
3 ـ يک ترانه ی ِ ديگر از چار ترانه ی ِ اقطار القطبيه نيز در ساير ِ مآخذ ِ نگارنده ديده نمی شود :
در جستن ِ جام ِ جم جهان پيمودم
روزی ننشستم و شبی نغنودم
زاستاد چو راز ِ جام ِ جم بشنودم
آن جام ِ جهانْ نمای ِ جم من بودم
که البتّه نمی تواند از آن ِ خيام بوده باشد .
4 ـ اين مجموعه ی ِ اقطار القطبيه گويا به درستی شناخته شده نيست ؛ چرا که مثلاً همايی که در کار ِ ارزنده ی ِ تصحيح ِ « طربخانه » منابع و مآخذ ِ بسياری را ديده ، ازآن نامی نبرده است. کاش جناب ِ دکتر بدره ای در چاپ ِ بعدی ِ کتاب ، در اين باره به خوانندگان نظر ِ لطفی بفرمايند . نيز لازم می نمايد که اگر نسخه ی ِ اين کتاب در ايران نيست [ که ظاهراً چنين بر می آيد ] عکسی از آن تهيه شود . ( اگر چه ، چنين انتظاراتی در « اين روزگار ِ تيره » ـ در اين بيست و چند ساله ی ِ شوم و مُظلَم ، که ريال به ريال ِ آنچه بايد در امور ِ فرهنگ هزينه شود خرج ِ عربده و غوغا شده است ـ بيجا و نشانه ی ِ ساده لوحی است . )
پس ْ نگاره : اين ترانه در ديوان ِ انوری آمده . در چاپ ِ مدرّس ِ رضوی [ ج 2 ص 999 ] از شش نسخه نقل شده . پس قطعاً از اوست . ( بنگريد به توضيح ِ ترانه ي ِ شماره ي ِ 13 ! ) – در اين چاپ ِ ديوان ، مصرع ِ سوم « آگاه نه از منزل ِ اميد و هراس » و در چاپ ِ نفيسی [ص 592 ] « حيران شده در منزل ِ اميد و هراس » آمده .
☺
بدبختانه سراينده را از « کون ِ پکن » و « کُس ِ لاس وگاس » هيچگونه آگهی نيست ، و محض ِ شعر چنين واقع شده . باشد که ايزدان بی بهره نگذارند !
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
کون ، گر به پکن بُوَد به سر می بدويم
کُس ، گر که نشان دهند در لاس وگاس