مقدّمه‌ای بر « نقايض‌الخيّاميّه و سايرالهزليّات »

تصوّر نمی‌کنم نيازی باشد که درباره‌ی ِ « نقيضه » و « نقيضه‌سُرايی » توضيحی بدهم . با اين حال ، اگرچه آمادگی ِ ذهنی ندارم و حوصله‌ی ِ مراجعه هم نيست ، چند کلمه‌ای می‌نويسم .
کهن‌ترين نمونه‌های ِ « نقيضه‌سرايی » که من ديده‌ام ، از آن ِ عبيد ِ زاکانی است . و از آن جمله است چند بيتی در جنگ ِ کوناکون ِ رستم و هومان ، که برای ِ شاهنامه‌ی ِ فردوسی ساخته است :

تهمتن چو بگشاد شلوار بند
به زانو درآمد يل ِ ارجمند
بر آورد هومان عمودی چو دود
بدانسان که پيرانْش فرموده بود
چنان در زه ِ کون ِ رستم سپوخت
که از زخم ِ آن کير ِ رستم بسوخت [1]
دگر باره هومان در آمد به زير
تهمتن به سان ِ هژبر ِ دلير
بدو در سپوزيد يک کير ِ سخت
که شد کون ِ هومان همه لخت‌لخت
دو شمشير زن کون‌دريده شدند
ميان ِ يلان برگزيده شدند
تو نيز ای برادر چو گردی قوی
سزد گر سخن‌های ِ من بشنوی
بخسبی و کون سوی ِ بالا کنی
هنرهای ِ خود را هويدا کنی
که تا هر کس آيد ، همی‌گايدت
دل از کير خوردن بياسايدت
چو بر کس نماند جهان پايدار
همان بِه که نيکی بُوَد يادگار
------------------- [ اخلاق‌الاشراف ؛ مذهب ِ مختار از باب ِ سوّم ] [2]

بر اين اساس ، می‌توان نقيضه را اين‌گونه تعريف کرد : شعری است شوخی‌وضع يا هزل‌آميز ، که در وزن و با لحن ِ شعر ِ جدّی ِ شاعری ديگر [3] سروده شده ، و حتّی‌الامکان ، چيزهايی از اجزای ِ شعر ِ اصلی در آن حفظ شده باشد . فی‌المثل در نقيضه‌ی ِ عبيد – که ديديم - ، وزن ، و لحن ِ حماسی ِ شاهنامه حفظ شده است . همچنين ، همان شخصيّت‌های ِ شاهنامه ، در آن حضور دارند : رستم ، هومان ، پيران .
نقيضه‌های ِ عبيد ، بيشتر در بخش ِ رباعی‌های ِ هزل ، و تضمينات گرد آمده . اين نقيضه‌ها ، غالباً به گونه‌ای است که در آن يک – و گاه دو - مصرع از شعر ِ اصلی ، عيناً حفظ شده است . و اين يکی از اصول ِ عمده در نقيضه‌سرايی است که : هرچه مقدار ِ حفظ‌شده‌ی ِ شعر ِ پيشين ( اصلی ) در نقيضه بيشتر باشد ، آن نقيضه امکان ِ توفيق ِ بيشتری می‌يابد . البتّه ، اين يک قاعده‌ی ِ کلّی و کاملاً تعيين‌کننده نيست . بازمانی ِ مقدار ِ بيشتری از شعر ِ اصلی ، در صورتی ارزش دارد که نقيضه از ساير ِ جهات نيز قوی و متناسب باشد . به عبارت ِ ديگر ، به شرط ِ رعايت ِ ويژگی‌های ِ شعری و اصول ِ ضروری ِ آن ، نقيضه‌ای امتياز ِ بيشتر دارد که کمترين اختلاف ِ کلمه را با شعر ِ اصلی داشته باشد . مثلاً ، من در نقيضه‌ی ِ بيت ِ زيبای ِ حافظ :

ای عروس ِ هنر از بخت شکايت منمای
حجله‌ی ِ حُسن بيارای که داماد آمد

گفته‌ام :
ای عروس از ذکر ِ سخت شکايت منمای
کون و کُس پاک بيارای که داماد آمد !
------------------- [ ساير الهزليّات ، شماره‌ی ِ 15 ]

در مصرع ِ نخست ، « ای عروس از » و « شکايت منمای » عيناً حفظ شده ؛ ضمن ِ اين که ، « ذکر » و « سخت » را هم داريم ( در برابر ِ « هنر » و « بخت » ) – که البتّه جا‌به‌جايی ِ مختصری هم صورت گرفته . و در مصرع ِ دوّم ، « بيارای که داماد آمد » در نقيضه و شعر ِ اصلی مشترک است .
در بسياری از نقايض ِ عبيد نيز ، يک مصرع کاملاً حفظ شده ؛ چه در مقطّعات ، و چه در رباعی‌ها :

ديدم زنکی ساخته از چرم ذکر
بر بسته که گادنی کند چون خر ِ نر
گفتم که به کُس مخند ، کيرم بنگر
بربسته دگر باشد و بررُسته دگر
------------------- [ کلّيّات ، بخش ِ دوّم ، ص 83 ]

مصرع ِ اخير ، بسيار مشهور و در شمار ِ « امثال ِ سائر » است . مؤلّف ِ « حالات و سخنان ِ ابوسعيد ابی‌الخير » ، اين مصرع را گفته‌ی ِ شيخ می‌داند . در يک رباعی ِ عطّار نيز ديده می‌شود . [4]
خواجوی ِ کرمانی ( که حدود ِ 19 – 18 سال پيش از عبيد درگذشته ) ، رباعی‌ای دارد که احتمال می‌رود عبيد بدان نظر داشته :

می‌گفت دهل دوش به هنگام ِ سحر
کآوازه‌ی ِ من جهان کند زير و زبر
چوگان بزدش بر دهن و گفت خموش
بربسته دگر باشد و بررُسته دگر
------------------- [ ديوان ِ خواجو ، ص 538 ، شماره‌ی ِ 169 ]

رباعی ِ ديگری نيز در ديوان ِ خواجو هست :

زلف ِ بت ِ من گفت که در دور ِ قمر
ماييم کشيده ماه را در چنبر
خطّش ز کناره‌ای برون آمد و گفت
بربسته دگر باشد و بررُسته دگر
------------------- [ ديوان ، ص 539 ، شماره‌ی ِ 171 ]

پی‌جويی ِ اصل ِ اشعاری که عبيد در اين نقيضه‌ها در نظر داشته ، خود می‌تواند موضوع ِ مقاله‌ای جالب و خواندنی باشد . [5]

در اين قطعه ( که در صدر ِ « تضمينات و قطعات » واقع شده ) شعر ِ سعدی مورد ِ نقيضه قرار گرفته :

ای کير ز شوق ِ اين کُس و کون
ما را همه‌شب نمی‌برد خواب
اکنون که بيافتيم ، برخيز
ای خفته‌ی ِ روزگار ، درياب !
------------------- [ کلّيّات ، ج 2 ، ص 65 ]

بيت ِ « ما را همه‌شب نمی‌بَرَد خواب / ای خفته‌ی ِ روزگار درياب » بيتی از غزل ِ مشهور و بسيار زيبای ِ سعدی است .

مصحّح ( مسيو فرته فرانسوی ؛ يا شايد مباشر ِ طبع ) ِ کلّيّات ِ عبيد ، در اين بخش ِ« تضمينات و ... » و بخش ِ « رباعيّات » و نيز در دو فقره مثنوی ( ص 64 ) ، بيت يا مصرعی را که تشخيص داده که از ديگری است ، در پرانتز آورده ؛ امّا بديهی است که مواردی هم خواهد بود که وی متوجّه ِ آن نشده . و البتّه ، در هيچ‌يک از موارد ، نام ِ سراينده‌ی ِ شعر ِ اصلی ذکر نشده است . [6]

q
نقيضه‌پرداز ِ مشهور ِ ديگری که نام‌اش را می‌دانم و يکی‌چند بيت‌اش را ديده‌ام ، امّا متأسّفانه به ديوان ِ وی دسترس ندارم ، « بواسحاق ِ اطعمه » است که معاصر ِ حافظ بوده ، و به وی ارادت ِ بسيار داشته . اين شاعر ، برای ِ اشعار ِ حافظ ، نقيضه‌ی ِ « شکمی » می‌ساخته . از جمله ، اين بيت ِ او را به خاطر دارم :

چون از درون ِ خربزه آگه نشد کسی
هرکس حکايتی به تصوّر چرا کنند !

و گويا – جايی خوانده‌ام که – نقيضه‌های ِ خود را برای ِ شخص ِ خواجه نيز می‌خوانده ، و باعث ِ مسرّت ِ خاطر ِ وی می‌شده است !

q
م . اميد کتابی دارد با نام ِ « نقيضه و نقيضه‌سرايان » ، که در آن به همين نوع و زمينه پرداخته است .
متأسّفانه کتاب را نخوانده‌ام . يک شب در کتابخانه‌ی ِ دوستی ، تورّقی نمودم ، رغبتی به خواندن‌اش پيدا نشد . البتّه در اوّلين فرصت خواهم گرفت و خواهم خواند [7] ؛ امّا صريح و بی‌پرده‌پوشی بگويم : اخوان ، در اين‌ دسته از آثارش ، به جای ِ نگارش ِ پژوهشی ، روضه می‌خواند ! چيزی که شايد روزگاری برای‌ام جاذبه‌ای داشت ؛ امّا سال‌هاست که حوصله‌ی ِ خواندن ِ اين‌جور نوشته‌ها را ندارم . ( می‌دانم که خود ِ من هم قدری به اين عارضه دچارم . شايد هم از تأثير ِ همين تيپ کتاب‌های ِ م . اميد ، و مثلاً آثار ِ آقای ِ دکتر باستانی پاريزی بوده باشد . نمی‌خواهم اين نوع نوشته‌ها را بی‌ارزش جلوه دهم ؛ امّا ، پژوهش‌نامه با روضه‌خوانی ِ ادبی – تاريخی فرق دارد ! )

در همان تورّق ِ شتاب‌زده متوجّه شدم که کتاب ِ اخوان ، تنها می‌تواند به کار ِ آشنايی ِ خواننده‌ی ِ ناآشنا با مقوله‌ی ِ « نقيضه » بيايد ، و نه بيشتر . حتّی گُمان می‌کنم اخوان به مورد ِ عبيد اصلاً نپرداخته . جای ِ تعجّب هم ندارد . اخوان از هزل - يا درست‌تر بگويم : از اظهار ِ هزل ، يا نوشتن درباره‌ی ِ آن - پرهيز داشت ؛ درحالی که نشانه‌هايی هست حاکی از علاقه‌ی ِ بسيار ِ او به اين زمينه . از جمله ، اين قطعه که درباره‌ی ِ انقلاب ِ 57 گفته ؛ و بسيار عالی است . ( گويا بعد از سر‌به‌سر شدن‌اش با هفت‌هزارسالگان انتشار يافته . گويا . آگهی ِ دقيق ندارم . من آن را اوّل‌بار در اينترنت خوانده‌ام ؛ نيمه‌ی ِ 82 به بعد . ) :

ياد آن زمان که چندی ، از شور ِ انقلابی
هرگز نبود يک‌دم ، در ديده خواب ما را
... [ + ]

البتّه نبايد از طنز ِ اين شعر غافل شد ...
متأسّفانه ، اندک نيستند کسانی که اين زمينه از نظم و نثر ِ فارسی را آلودگی ، لودگی ، و بی‌ادبی می‌پندارند ؛ و تصوّر می‌کنند که اگر يک بيت هزل بگويند ، يا يک سطر درباره‌ی ِ آن بنويسند ، کون ِ عصمت ِ آسمان پاره می‌شود !
شايد هم اين تصوّر ِ ايشان درست است . پس بگذار کُس و کون ِ عفّت و عصمت ِ آسمان‌ها ، هفت‌ده‌هزار کرّت بدرّد !!

q
افسوس که « اين روزگار ِ تيره » و آخوند ِ مجموعة‌النّکبات ، نکبت ِ فقر را بر من يکی چنان آوار کرده که يک‌دقيقه وقت ِ بی‌دغدغه‌ی ِ وامانده‌ی ِ روزمرّه برای‌ام نگذاشته ؛ وگرنه ، چه بسيار حرف‌ها که در اين‌باره ، يعنی « هزل و هزّالی در زبان و ادب ِ فارسی » دارم . به يک‌ماه هم قانع بودم که می‌گذاشت يک مقاله‌ی ِ مفصّل می‌نوشتم ، و دست ِ‌کم اين يک نکته را باز و اثبات می‌کردم که : هزل ، فروکوبنده‌ی ِ قداست است .

v
جايی ، يک‌گوشه ، تاريخ ِ ساختن ِ تک‌به‌تک ِ ترانه‌های ِ نقايض‌الخيّاميّه را آورده‌ام . با نگاهی به آن ، خواننده می‌تواند دريابد که تنها يکی‌دو‌سه مورد با فاصله‌ی ِ زمانی ِ قابل ِ توجّه پيش از اصل و عمده‌ی ِ ترانه‌ها ساخته شده . هيچ قصد ِ خاصّی نداشته‌ام . گُمان می‌کنم فصل ِ اصلی ِ ساختن ِ عمده‌ی ِ نقايض موقعی بوده که از شکنجه‌ی ِ بی‌پولی ، به‌ناچار ، ترک ِ ترياک کرده بودم ، و اغلب عرق می‌خوردم . عمداً ترياک می‌کشم که از شعر در امان باشم . ترک که می‌کنم ، شعر مرا خلع ِ افسار می‌کند . و مخصوصاً حالا که وبلاگ هم هست ، چنين وضعی اصلاً به مصلحت نيست . يک‌وقت ديدی – به قول ِ هدايت - ، کلّه‌ام ختنه‌کرده شد !!

841222
تايپ : 860201

&
کتاب‌شناخت :
ديوان خواجو . تصحيح احمد سهيلی خوانساری . انتشارات ِ پاژنگ . 1369 .
کلّيّات ِ عبيد ِ زاکانی . با تصحيح و مقدّمه‌ی ِ عبّاس اقبال آشتيانی . انتشارات ِ اقبال ( شرکت نسبی حاج محمّد‌حسين اقبال و شرکاء ) . بی‌تا . [ اين کتاب دارای ِ دو بخش است ، و در ابتدای ِ بخش ِ دوّم ، چنين آمده : لطايف ِ عبيد ِ زاکانی ؛ نظام‌الدّين مولانا عبيد زاکانی ؛ شامل ِ اخلاق‌الاشراف ، ريش‌نامه ، تضمينات و قطعات ، رباعيّات ، رساله‌ی ِ دلگشا ، رساله‌ی ِ تعريفات ، تعريفات ِ ملّا دوپياز ، موش و گربه ، و سنگتراش ؛ با مقدّمه‌ی ِ مسيو فرته فرانسوی ، پرفسور السنه‌ی ِ شرقيّه ؛ از روی ِ نسخه‌ی ِ چاپ ِ 1303 – استانبول به طبع رسيد ؛ از انتشارات ِ شرکت ِ نسبی ِ اقبال و شرکاء ؛ تهران ، 1346 . ]

?
پابرگ‌ها :
[1] « کون ِ رستم » هم می‌توان گفت ؛ امّا به نظر ِ من ، همين وجه که در متن آورده‌ام درست‌تر است . اين‌هم از بيچارگی‌هايی است که « سه‌نقطه » گذاری‌ها به سر ِ ما آورده . من هنوز نتوانسته‌ام بفهمم که در نسخه‌های ِ خطّی هم اين روش ِ نکبت ِ مضحک وجود داشته و معمول بوده ، يا دستکار ِ اساتيدان ِ متأخّران – يعنی معاصران ِ ما – است .
گونه‌ای از « سه‌نقطه » گذاری هست که ، باز تا حدودی ، حدّ ِ‌اقل به اصل ِ متن آسيب نمی‌زند ؛ و آن به اين صورت است که از هر واژه‌ی ِ ممنوعه‌ی ِ مستهجنه ( آخ جان ، که چقدر من اين کلمه را دوست دارم . حظ می‌کنم از قيافه‌ش !! ) ، به اندازه‌ای که تشخيص را امکان بخشد حفظ می‌شود و به جای ِ الباقی ِ آن ، سه‌نقطه گذاشته می‌شود ؛ مثلاً : ...ير ، برای ِ کير ؛ ...س ، برای ِ کُس ؛ ...ييدن ، برای ِ گاييدن ؛ و هکذا ! امّا بعضی از حضرات آن قدر شوت و مسخره و عاری از شعورند که تصوّر می‌کنند ما خوانندگان علم ِ قرطاس هم داشته می‌باشيم .
زنده‌ياد عمران ِ صلاحی ( زمانی که هنوز « زنده‌ياد » نشده بود ) در طنزهايی که در مجلّه‌ی ِ « دنيای ِ سخن » می‌نوشت ، در يکی از قسمت‌ها به همين « سه‌نقطه » گذاری‌ها بند کرده ، و متن ِ خيلی قشنگ و بسيار جالبی به‌در‌داده بود . بايد بگردم پيدا کنم . به محض ِ يافتن ، تايپ خواهم کردن و اينجا خواهم آوردن همی . زهی . احسنت ! به کی ؟ به خودم ، که غربون ِ هرچی عکس و شعر و نوشته و واژه‌ی ِ مستهجنه ، برم !!
آخوند ِ بوگندوی ِ نکبت ، به کُس بگه مستهجن !؟ وامونده ! هيکل‌ات مستهجنه ! اصلاً تو ، خود ِ کلمه‌ی ِ استهجان ... نه آغا ! چی داری ميگی ؟ حيف ِ اين کلمه نيست که روی ِ آخوند بذاری ؟! شايد فشرده‌ی ِ « از ته ِ جان » بوده !!
[2] کلّيّات ِ عبيد ؛ بخش ِ دوّم ، صص 20 – 19 .
[3] البتّه مانعی در کار نيست که شاعری برای ِ اشعار ِ جدّی ِ خود نقيضه بسازد ؛ امّا من تا کنون چنين موردی نديده‌ام .
[4] شفيعی کدکنی ، در « چند يادداشت » پيوست ِ " حالات و سخنان ... " ، می‌نويسد :
مؤلّف اين سخن را گفته‌ی ِ شيخ می‌داند و جامی نيز آن را گفته‌ی ِ بوسعيد دانسته است و در يک رباعی ِ عطّار بدينگونه ديده می‌شود : ( مختارنامه 185 )

بررسته دگر باشد و بربسته دگر
اين طُرفه که بررسته‌ی ِ تو بربسته است
-------------------[ حالات و سخنان ، ص 114 ]

[5] برخی موارد را که من به طور ِ اتّفاقی در ديوان‌ها ديده ، و يا به ذهن داشته‌ام ، بر کناره‌ی ِ کلّيّات ِ عبيد – نسخه‌ی ِ شخصی‌ام – يادداشت کرده‌ام . در آينده ، اگر مجالی دست دهد ، مجموعه‌ی ِ يافته‌های ِ خود را در يادداشتی ارائه خواهم نمود .
[6] کلّيّات ِ عبيد ، چاپ ِ دکتر محمّد جعفر محجوب را که وی در سال‌های ِ اقامت ِ هجر ، در امريکا ، تصحيح و چاپ نموده ، مدّتی به وجه ِ امانت در اختيار داشتم ، و متأسّفانه از اين جهت در آن تأمّل نکرده بودم ؛ امّا تا جايی که يادم هست ، در متن ِ اين چند بخش ، نشانه‌گذاری ِ خاصّی – که حاکی از توجّه ِ مصحِّح به اين مسئله بوده باشد – اعمال نشده است .
اينجا جای ِ نقد ِ کار ِ آن استاد ِ درگذشته نيست ؛ امّا به طور ِ فشرده می‌توانم بگويم که کار ِ وی بر روی ِ کلّيّات ِ عبيد ، به‌هيچ‌وجه درخور ِ جايگاه ِ بلند آن بزرگ‌مرد نبود . البتّه من از کارهای ِ تصحيح ِ متون ِ دکتر محجوب ، فقط « ويس و رامين » را ديده و بر آن تأمّل نموده‌ام ؛ و آن نيز ، بيشتر تحشيه محسوب می‌شود تا تصحيح ؛ امّا يک تحشيه‌ی ِ درست و حسابی .
در‌هر‌حال ، من کار ِ عبيدش را نپسنديده‌ام . مجموعه‌ی ِ شلم‌شوربای ِ نقد ناشده‌ای را گرد آورده و به چاپ زده است ؛ و به چنين کاری « تصحيح ِ متن ِ کهن » نمی‌گويند ! امّا از اين جهت که به‌هر‌حال ، به اين وسيله ، متن ِ آثار ِ عبيد در اختيار ِ ايرانيان ِ ساکن ِ امريکا ( و بعداً ايران ) قرار گرفته ، عمل ِ وی درخور ِ سپاس‌گزاری بوده و هست . يادش گرامی باد .
[7] اواخر ِ 85 ، مدّتی کتاب را امانت گرفتم و بخش‌هايی از آن را مروری کردم ؛ امّا نتوانستم همه‌ی ِ کتاب را از سر تا ته بخوانم . به طرز ِ غير ِ قابل ِ تحمّلی سردرد می‌شدم .