ده - دوازده ترانه‌ی ِ آخر - 51 تا 62

(51) [51]
ای شيخک ِ دون ، اگر دم ِ تو بخوريم
با خر ز يکی مادر و از دو پدريم !
در حضرت ِ کفر ِ خود سراپا ذکريم
تا کون ِ تو و دين ِ تو يکجا بدريم !!

(52) [52]
دشمن نه غلط گفت که من قرمطی‌ام
ايزد داند ، جز آنچه او گفت نی‌ام !
تا کون و کُسی ز دين و ايمان بدرم
من قرمطی‌ام ؛ مزدکی‌ام ؛ خرّمی‌ام !!

(53) [53]
معشوقه چو کار ِ حيض ِ او گشت دراز
دوشينه به صد تلطّف از روی ِ نياز
دستی به چُلم کشيد و با صد چم و ناز
گفتا که بيا ، بيا وُ در کون انداز !


(54) [54]
آنان که به کار ِ کُس نپرداخته‌اند
نرد ِ سر ِ چُل با در ِ کون باخته‌اند
وانگه چه پسر !؟ - چنان که بينی ، گويی :
يا رب ! تن ِ وی جمله ز کون ساخته‌اند !

(55) [55]
چون درگذرم ، خشتک ِ من باز کنيد
وز پشم ِ چُلم دو ريسمان ساز کنيد
بر گردن ِ شرع و آخرت دربنديد
دنيا همه پاک ازين دو ناساز کنيد !

(56) [56]
آن کون نَبُوَد ، خرمن ِ ناز و طرب است
آيينه‌ی ِ روزان و چراغان ِ شب است
گاييدن ِ ما اگر بُوَد بی‌ادبی
از شوی ِ تو ناگادن ِ آن کون ادب است !

(57) [57]
چَروای ِ ذکر به باغ ِ کُس بايد راند
در گلشن ِ کون چو سرو شخ بايد ماند
گادن به زر است و ، زر ندارم ؛ چه کنم ؟
ای کاش درخت ِ کون و کُس می‌شد شاند !

(58) [58]
آنان که به کار ِ زهد و دين می‌کوشند
شير از سر ِ کير ِ گاو ِ نر می‌دوشند
آن بِهْ که لباس ِ جاکشی درپوشند
کامروز به زهد کير هم نفروشند !

(59) [59]
خيام ! چُل ِ من از کُسی دارد ننگ
کان کُس نَبُوَد چنان که می‌خواهم تنگ
کُس نيز به آيين ِ خود و مذهب ِ گای
کيری خواهد مدام شخ همچون سنگ !!

(60) [60]
کونين شود جمع ، به جز کون نکنم
کيرم ز برای ِ کُس الاخون نکنم
گويند که ايزدت ز کون توبه دهاد !
ايزد چو دهد من بکنم ؛ چون نکنم !؟

(61) [61]
بر درگه ِ کُس قيام می‌بايد کرد
در کار ِ کُس اهتمام می‌بايد کرد
وآن را که حلال ِ وی نمی‌گايد نيک
بر فتوی ِ من حرام می‌بايد کرد !

(62) [62]
بر درگه ِ کُس قيام می‌بايد کرد
در کار ِ کُس اهتمام می‌بايد کرد
درمالی و لاس و ليس ، خبطی است عظيم
چون دست دهد تمام می‌بايد کرد !!

?
[51] طربخانه ندارد . هزل ِ آزاد است . ( اگر چه با شماره ی ِ 133 [ اصل ِ نقيضه ی ِ 41 ] هم قافيه است . )
☺
دَم ِ کسی را خوردن = فريب ِ کسی را خوردن ؛ به خُدعه ی ِ کسی فريفته شدن .
[ بنگريد به : معين و لغت نامه ، ذيل ِ « دم خوردن » . ]
☺
بَدَلِ مصرع ِ 2 (29 ارديبهشتِ 1393):
با خر، ز دو مادريم و از يک پدريم!
بَدَلين ِ مصرع ِ 4 :
تا کون ِ تو و کسّ ِ زن ِ تو بدريم
: تا کون ِ تو و از آن ِ دينت بدريم
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 : می توان جای ِ دو مصرع را عوض کرد ، وعالی می شود . ( به اين می گويند : « صنعت ِ اَلِش بَدَل » ! ) :
تا کون ِ تو و دين ِ تو يکجا بدريم
در حضرت ِ کفر ِ خود سراپا ذکريم

[52] طربخانه ، 417 .
دشمن به غلط گفت که من فلسفی ام
ايزد داند که آنچه او گفت نی ام
ليکن چو درين غم آشيان آمده ام
آخر کم از آن که من بدانم که کی ام
☺
بدلين ِ مصرع ِ 3 :
تا کون و کُسی که هست خواهان بدرم
: تا کون و کُسی ز اهل ِ ايمان بدرم

[53] طربخانه ، 215 .
معشوق که عمرش چو غمم باد دراز
امروز به من تلطّفی کرد آغاز
بر چشم ِ من انداخت دمی چشم و برفت
يعنی که نکويی کن و در آب انداز
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 :
خنديد و به من تلطّفی کرد به ناز
ابدال ِ مصرع ِ 3 :
دستی به چلم کشيد و با عشوه و ناز
: دستی به چُلم کشيد و چون شد شخ و راست
: دستی به چُلم چو برد و برخاسته ديد

[54] طربخانه ، 111 .
اين کاسه که بس نکوش پرداخته اند
بشکسته و در رهگذر انداخته اند
زنهار بر او قدم به خواری ننهی
کاين کاسه ز کاسه های ِ سر ساخته اند
اگر چه ، بهتر است اين فقره را هزل ِ آزاد ـ و ناظر ِ به اين ترانه ـ به شمار آوريم !
در ملحقات ِ طربخانه ترانه ای هست [ ← ص 82 : مستدرکات ... ] . در ساختن ِ نقيضه ی ِ حاضر ، اين ترانه را پيش ِ رو نداشته ام امّا بديهی است که در حافظه ی ِ محوْ ناک ام بوده :
آن را که به صحرای ِ علل تاخته اند
بی او همه کار ِ او بپرداخته اند
امروز بهانه ای در انداخته اند
فردا همه آن بُوَد که دی ساخته اند
☺
بدل ِ مصرع ِ 4 :
يا رب ! که سراپاش ز کون ساخته اند !

[55] در ملحقات ِ طربخانه ترانه ای هست ( ش 34 ) ، با اختلاف ِ رديف و قافيه .
چون مرده شوم خاک ِ مرا گم سازيد
احوال ِ مرا عبرت ِ مردم سازيد
خاک ِ تن ِ من به باده آغشته کنيد
وز کالبدم خشت ِ سر ِ خم سازيد
( مصرع ِ سوّم در متن : پس خاک و گلم ... – ضبط ِ ما ، از : ها / 37 )

[56] احتمالاً به ترانه ی ِ شماره ی ِ 12 ِ ملحقات [ که در برکا به شماره ی ِ 39 آمده ] يا به ترانه ی ِ زير ( طربخانه ، 464 ) نظر داشته ام :
می خوردن ِ من نه از برای ِ طرب است
نز بهر ِ نشاط و ترک ِ دين و ادب است
خواهم که به بيخودی برآرم نفسی
می خوردن و مست بودنم زين سبب است
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
گاييدن ِ کون اگر بود بی ادبی
پس شوی ِ تو ، فرسنگ به دور از ادب است
( پس شوی ِ تو بسيار به دور از ادب است )

[57] طربخانه ، 207 .
در دل نتوان درخت ِ اندوه نشاند
همواره کتاب ِ خرّمی بايد خواند
مَی بايد خورد و کام ِ دل بايد راند
پيداست که چند در جهان خواهی ماند
☺
بدل ِ مصرع ِ 3 :
با زر به کف آيد کُس و کون و ، زر نيست
« شاند » سوّم شخص ِ مفرد ِ گذشته ی ِ ساده است (در ساخت ِ اَرمان ) از « شاندن » که صورتی است از : نشاندن ، که يکی از معانی ِ آن ( مرتبط با درخت ) « کاشتن » است :
به سبزه زار ِ فلک طرفه باغبانانند
که هر نهال که شاندند باز برکندند
امير خسرو
( تذکرة الشّعرا ، ص 184 )
☺
چَروا = چاروا = چارپا ، يعنی : الاغ ، خر .


[58] طربخانه ، 92 .
آنان که به کار ِ عقل در می کوشند
هيهات که جمله گاو ِ نر می دوشند
آن به که لباس ِ ابلهی در پوشند
کامروز به عقل ترّه می نفروشند
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 ( که مصرع ِ اصل ِ ترانه است . ) :
هيهات که جمله گاو ِ نر می دوشند
بدل ِ مصرع ِ 4 :
کامروز به زهد خرزه هم نفروشند

[59] طربخانه ، 226 .
خيّام ! زمانه از کسی دارد ننگ
کاو در غم ِ ايّام نشيند دلتنگ
مَی نوش در آبگينه با ناله ی ِ چنگ
زان پيش که آبگينه آيد بر سنگ
☺
بدل ِ مرجّح ِ مصرع ِ 3 :
اين طرفه نگر که کُس هم از روی ِ قياس

[60] طربخانه ، 229 . ( با تغيير ِ قافيه )
دنيا چو فناست من بجز فن نکنم
جز رای ِ نشاط و می ِ روشن نکنم
گويند مرا که ايزدت توبه دهاد
او خود ندهد و گر دهد من نکنم


[61] هزل ِ آزاد است .
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
وان را که حلال ِ خود نمی سازد نيک
در مذهب ِ ما ، حرام می بايد کرد

[62] ايضاً .
☺
بدلين ِ مصرع ِ 2 :
کار ِ کس و کون مدام می بايد کرد
: صد کون و کس ِ حرام می بايد کرد
دو ترانه ی ِ اخير ، پاره پاره در تواريخ ِ ذيل ساخته شده : 18/4/80 ، 23/12/81 ، 27/1/82 . ( تا تصوّر نشود که فرشته ی ِ الهام يکباره و تا دسته جا می کند ؛ می گاياند آدم را تا يکبار تمام و درست بگايد !! )
□
يادآوری : سازيدن ِ انساخ الابدال آزاد است !

ده ترانه - 41 تا 50

(41) [41]
برخيز که کونِ يکدگر را بدريم
آلشْ‌بدلی کنيم و حظّی ببريم
فردا که بميريم و به کيرم بشويم
با هفت‌هزاردادگان سربه‌سريم!!

(42) [42]
ای آن که نتيجه‌یِ شکاف و شفتی
وز شفت و شکاف دايم اندر تفتی
غرقه به شکافِ کُس نگردی؛ زنهار
بازآمدنت نيست؛ چو رفتی، رفتی!

(43) [43]
گويند بهشت و حورِعين خواهد بود
نی نی، غلط است اين؛ نه چنين خواهد بود
بل، بهرِ کُس و کونِ زن و مردِ جهان
کيری چو عمودِ آهنين خواهد بود!!

(43 مکرر) [43m]
گويند بهشت و حورِعين خواهد بود
زن‌ها چه کنند، اگر چنين خواهد بود؟!
لابد ز برایِ بانوان، از پس و پيش
کيری چو عمودِ آهنين خواهد بود!! J

(44) [44]
زين‌گونه که من کارِ جهان می‌بينم
پيدا وُ نهانِ اين و آن می‌بينم
سبحان‌اللَّه، به هرچه در می‌نگرم
خُفتار و خوران و گايمان می‌بينم!

(45) [45]
من کون نه ز بهرِ کُس‌پرستی نکنم
يا از نتوان و تنگدستی نکنم
من کون ز برایِ بی‌کُسی می‌کردم
اکنون که تو کُس به‌دست هستی، نکنم!!

(46) [46]
ما را صنما بهرِ خدا ياری ده
رحم آر برين خرزه، بيا ياری ده
دانم که نمی‌خسپی و خم می‌نکنی
باری به جماعی سرِ پا ياری ده!!

(47) [47]
ای بس که نباشيم و جهان خواهد بود
کير و کُس و کون و گايمان خواهد بود
هر قدر دگرگونه شود کارِ جهان
پيداست که گای جاودان خواهد بود!!

(48) [48]
مگذار که عمر جز به مستی گذرد
يا در پیِ غيرِ آنچه هستی گذرد
می‌گای، که عمری که اجل از پیِ اوست
آن به که به کون و کُس پرستی گذرد!!

(49) [49]
در مسجد اگرچه با نياز آمده‌ايم
واللَّه که نه از بهرِ نماز آمده‌ايم
يک شب پسری قُر زده بوديم، اينجا
آن کون مزه کرده؛ باز بازآمده‌ايم!

(50) [50]
هر بوته که آن به رنگِ خونی بوده‌ست
از پَرتِ کُسی وُ چاکِ کونی بوده‌ست
پا بر سرِ اين خيارچمبر ننهی
کاين‌هم چُلِ زارِ سرنگونی بوده‌ست!


?

پابرگ-نسخه‌بدل:

---

[41] طربخانه، 133 (با «نقد» به‌جایِ «عمر» در مصرعِ دوّم).

ای دوست بيا تا غمِ فردا نخوريم
وين يک‌دمِ عمر را غنيمت شمريم
فردا که ازين ديرِ کهن درگذريم
با هفت‌هزارسالگان سربه‌سريم

☺
آلش بَدَل = همدگری؛ کونْ‌مرزیِ دو جانبه؛ عملِ دو نفر که به‌نوبت هم را بگايند. [و اين گويا اختصاص به نرينگان دارد، چرا که درهمجنس‌بازیِ مادينگان (که آن را مساحقه يا طبق‌زدن گويند) طرفين به يک‌گونه لذّت می‌برند؛ شايد. و صدالبتّه برایِ تحقيقِ دقيق، بايد به مادينگانی که تجربه‌یِ طبق دارند مراجعه نمود!]
اين لفظ در فرهنگِ معين به‌صورتِ «الش دگش / dageš ـ aleš» آمده [و در برخی گويش‌هایِ خراسان -ازجمله در زادگاه/گادگاهِ نگارنده: طبسِ گيلکی- نيز همين به‌کار می‌رود؛ به کسرِ دال.]: «1 ـ مبادله 2 ـ عملِ دو کس که با يکديگر آميزش و مباشرت کنند.»
اخوانِ ثالث در مؤخّره‌یِ «از اين اوستا» -ص 202- می‌نويسد: «... عامه‌یِ مردمِ توس -مشهد- امروز "اليش بدر" گويند و امرِ قبيحِ رکيکی است...»
در لغت‌نامه «آلش دگش» ضبط شده و به‌معنیِ موردِ نظرِ ما اشاره‌ای نشده، و همچنين اين ترکيب ترکی دانسته شده؛ و اين به‌گُمانِ نگارنده نيازمندِ تأمّل و بررسی است.
«بميريم و به کيرم بشويم» -«به کير شدن/به کير واشدن» يعنی فنا شدن، يا به تعبيرِ فوقیِ يزدی: چو گوز از کونِ اين دنيا برون شدن! (رك: هزليّاتِ فوقي، ص 9)
لطيفه: اوس‌ممّدِ خياط (مردِ اين لطيفه در اصل نامی ندارد. اين نام را از يکی از لطايفِ عبيد به‌عاريه می‌گيرم، که ضمناً با مثلِ «خياط در کوزه افتاد» و داستانِ آن مناسبتِ تام دارد؛ و بلکه يکی است.) هرگاه کسی می‌مرد، به دوستانش می‌گفت: ديديد، شنيديد، فلانی هم به کيرم شد! تا آن که زد و خودش در بسترِ نزع افتاد. دوستان به پُرسه‌اش آمدند، در حالی که می‌خنديد گفت: مثلِ اين که خودم هم دارم به کيرم می‌شوم!


[42] طربخانه، 482.

ای آنکه نتيجه‌یِ چهار و هفتی
وز هفت و چهار دايم اندر تفتی
می خور که هزار بار بيشت گفتم
بازآمدنت نيست چو رفتی رفتی

☺
شفت = ستبر، گنده، کج، ناراست، ناهموار،... [معين] و با استناد به اين معانی و از تنگیِ قافيه، توسّعاً کنايه از کير.
بيتِ دوّم را عبيد به اين صورت نقيضه‌کاری فرموده:

زنهار به غرقابه‌یِ کس در نروی
بازآمدنت نيست؛ چو رفتی رفتی

بايد اعتراف كنم كه البتّه مولانا عبيد از من زيرك‌تر بوده كه به پر و پايِ بيتِ اوّل نپيچيده؛ و بهتر بود كه من هم از نقيضه سرودن برايِ اين ترانه خودداري می‌كردم و همين تك‌بيتِ او را می‌آوردم! (كه خود به صد تايِ نقيضه‌یِ من می‌ارزد؛ كه به صد زور خواسته‌ام همان را تقليد كنم!)


[43] طربخانه، 475.

گويند که فردوسِ برين خواهد بود
آنجا میِ ناب و انگبين خواهد بود
گر ما می و معشوق گزيديم چه باک
چون عاقبتِ کار همين خواهد بود

ضبطِ متفاوتِ مآخذِ ديگر، که موردِ نظرِ گوينده بوده (ازجمله: ها/55):

گويند بهشت و حورعين خواهد بود
آنجا میِ ناب و انگبين خواهد بود

☺
عمود = 1 ـ ستون، چوبِ خيمه 2 ـ گرز 3 ـ... 5 ـ آلتِ تناسلِ مرد [معين]
مولانا عبيد در نقيضه‌یِ شاهنامه فرمايد:

بر آورد هومان عمودی چو دود
بدانسان که پيرانْش فرموده بود
چنان در زهِ کونِ رستم سپوخت
که از زخمِ آن کير/کونِ رستم بسوخت
دگر باره هومان در آمد به زير
تهمتن به سانِ هژبرِ دلير
بدو در سپوزيد يک کيرِ سخت
که شد کونِ هومان همه لخت‌لخت
...
(اخلاق الاشراف)

[43m] همان (43).


[44] طربخانه، 153.

زين گونه که من کارِ جهان می‌بينم
عالم همه رايگان بر آن می‌بينم
سبحان اللّه به هرچه در می‌نگرم
ناکامیِ خويش اندر آن می‌بينم

☺
بدلِ مصرعِ 2:

کون و کسِ عالمی عيان می‌بينم

☺
«خفتار، خوران، گايمان» اسمِ مصدر است، از «خفتن، خوردن، گاييدن». از اين ميان، تنها «خفتار» در لغت‌نامه ذکر شده -از يادداشتِ مؤلّف- بدونِ شاهد. پس دو فقره‌یِ ديگر نياز به توضيح و شايد توجيه دارد.
در فرهنگِ معين، يکی از کارکردهایِ پسوندِ «ان» چنين ذکر شده: «3 ـ پسوند حاصل مصدر است در آخر ريشه‌یِ فعل: چادر دران کردن، چادر دری؛ راه جامه‌دران، راه جامه‌دريدن.» -به‌گُمانِ نگارنده، به استنادِ تنها اين دو فقره نمی‌توان برایِ «ان» چنين کارکردی قائل شد. (در لغت‌نامه نيز اين توضيح و شواهد عيناً آمده.) پس می‌توان گفت که فقره‌یِ ساخته‌یِ نگارنده مجعول است!
وامّا، استناد و تکيه‌یِ من به چه بوده؟ در زبانِ برخی فارسی زبانانِ امروز -و شايد در همين اواخر- الفاظِ «کشان» و بيشتر به‌صورتِ ترکيب با فعلِ «دادن»: کشان‌دادن، به‌معنیِ ترياک‌کشی، بساطِ فور برپاکردن؛ و «خوران[دادن]» به‌معنیِ عرق‌خوری؛ و «کُنان[دادن]» به‌معنیِ حال‌کردن (= گردهمايي!)، به‌کار می‌رود. شمّ و پسندِ زبانیِ نگارنده آن را پذيرفته است.
همچنين در دو کارکردِ ديگرِ «ان» که در فرهنگِ معين و لغت‌نامه ذکر شده، چيزی از حالتِ مصدری هست:
1 - افاده‌یِ کثرت و استمرار می‌کند، مانندِ: گلريزان، برگريزان،...
2 - پسوندِ دال بر جشن و آذين و شادمانی و سور: آشتی‌کنان، آينه‌بندان،... (برایِ شواهد و توضيحاتِ بيشتر، بنگريد به لغت‌نامه)
نکته: در برخی از گونه‌هایِ زبانی به‌جایِ «ختنه‌سوران»، «ختنه‌سوری» به‌کار می‌رود (ازجمله در گويشِ طبسِ گيلکی: خنده‌سوری/خنده‌سُری)؛ يعنی دقيقاً به‌جایِ «ان»، «ی» نشسته است! («ي»ِ مصدري داريم به‌جايِ «ان»)
نيز در شواهدِ اين کارکرد، در لغت‌نامه، موردی ذکر شده که بسيار درخورِ تأمّل است: «طلبان‌کردن، عبارتی است زنانه که چون شوی آنان را خوانَد گويند آقا طلبان کرده است. و از آن به مزاح اين خواهند که اين رسمی نوين است بی‌سابقه.» و سپس آمده است: «ظاهراً الف و نونِ چراغان نيز از اين‌قبيل باشد.» - براين فقره بيفزايم که: در برخی گويش‌هایِ خراسان (ازجمله طبسِ گيلکی) «چراغان، چراغانی، چراغان‌داشتن» به‌معنیِ «شب‌نشينی،...» است.
و امّا گايمان – اين واژه که در فرهنگِ معين و لغت‌نامه ديده نمی‌شود، به استناد و به‌قياسِ «زايمان» ساخته شده. در فرهنگِ معين، نوعِ اين واژه ذکر نشده، امّا در لغت‌نامه آمده است: «زايمان. (اِ مص) اسم مصدر از زاييدن است و به‌معنیِ همان. (فرهنگِ نظام) (در تداول عامه) زايش: حمام زايمان.» [نيز رک: فرهنگِ معين، ذيلِ «مان»] پس در درستیِ «گايمان» جایِ ترديد نيست!


[45] طربخانه، 185.

من می نه ز بهرِ تنگدستی نخورم
يا از غمِ رسوايی و مستی نخورم
من می ز برایِ خوشدلی می‌خوردم
اکنون که تو بر دلم نشستی نخورم

☺
بدلينِ مصرعِ 4:

اکنون که تو کُس به خانه هستی، نکنم
: اکنون که تو بر چلم نشستی، نکنم

☺
نتوان، به‌معنیِ «نتوانستگی، ناچاری،...» را از رویِ نتوان، و در «تنگليگاه»ِ (tangoligäh-e) شعر ساخته‌ام. اهلِ فند خواهند بخشود! – مصرع در اصل چنين بود:

يا از ناچاری و تنگدستی نکنم

سکته‌ای را که به سببِ تبديلِ دو هجایِ کوتاه به يک هجایِ بلند پديد می‌آيد، نپذيرفتم. و البتّه اين تبديل جز در برخی اوزان که به پيدايیِ وزنی ديگر می‌انجامد، کاملاً مجاز، و موردی عادی است؛ به‌ويژه در شعرِ متقدّمان، از خراسانيان و غيرِ ايشان. و در بحرِ ترانه، اين تبديل زمينه‌ای فراخ‌تر دارد. در نقيضه‌یِ شماره‌یِ 36 -و نيز اصلِ آن-: پيری ديدم به خوابِ مستی خفته، در همين مصرع، اين تبديل هست و بسيار به‌آهنگ و زيباست. امّا: هر بدل جايی و هر سکته مقامی دارد!
[ضمناً، برایِ موردی که گفتم تبديلِ دو هجایِ کوتاه به يک هجایِ بلند، وزنی ديگر پديد می‌آورد، به يک نمونه اشاره می‌کنم: در ديوانِ انوری دو قصيده‌یِ 130 و 131 - از چاپِ مدرّسِ رضوی - چنين اختلافِ وزنی دارد:

130 - ای خنجرِ مظفّرِ تو، پشتِ ملکِ عالم
ـ ـ ^ ـ ^ ـ ^ ^ ـ ـ ^ ـ ^ ـ ـ
مفعول ُ فاعلاتُ مفاعيلُ فاعلاتن
131 - ای رايت رفيعت، بنياد نظم عالم
ـ ـ ^ ـ ^ ـ ـ / ـ ـ ^ ـ ^ ـ ـ
مفعولُ فاعلاتن مفعولُ فاعلاتن

و همين نزديکیِ وزن (و البتّه يکسانیِ قافيه) باعث شده که ابياتی (جمعاً ده بيت) از قصيده‌یِ 131 به 130 راه يافته است. شماره‌یِ ابيات از قصيده‌یِ 130: 5، 6، 11، 12، 13، 15، 17، 18، 26، و 27. به جز سه بيتِ 17 و 26 و 27، ديگر ابيات -بعضاً با مختصر تفاوتی- در قصيده‌یِ 131 هست. ضمناً بيتِ 17 [130] با بيتِ 29 [131] مشابهت دارد و ممکن است که يکی بدلِ آن ديگر بوده باشد. (در مصرعِ دومِ بيتِ 17 [130] «تقديرهام» درست است، يعنی «م» ساقط شده و بايد افزوده شود.)
نه مدرّسِ رضوی متوجّهِ اين خلط شده و نه سعيد نفيسی (که در چاپِ مصحَّحِ وی نيز همين آميختگی هست). حتّی شمسِ قيسِ رازی، اديب و ناقدِ بزرگِ سده‌یِ هفتم نيز متوجّهِ آن نشده است؛ و از بحثی که وی کرده و قولِ معترضی را که بر انوری عيب گرفته نقل نموده (المعجم، ص 107) معلوم می‌شود که آميختگیِ مزبور در نسخه‌هایِ آن روزگار نيز وجود داشته؛ و آن معترض نيز ازآن سبب که متوجّه نشده، خطا کرده و به‌گُمانِ خود بر يکی از سه تن پيمبرانِ شعرِ پارسی عيب گرفته است! [و صرفِ نظر از اين، البتّه نکته‌یِ سخنِ وی کاملاً به‌جاست.] (در قصيده‌یِ 130 چند مصرع و بيتِ ديگر هم هست که نيازمندِ بررسی است، امّا اينجا مجال نيست. همين‌قدر هم که نوشتم محضِ حاشيه‌روی بود...!)]


[46] هزلِ آزاد است.


[47] طربخانه، 437 (شماره‌یِ549 نيز به همين قافيه و رديف است).

ای بس که نباشيم و جهان خواهد بود
نی نام ز ما و نی نشان خواهد بود
زين‌پيش نبوديم و نَبُد هيچ خلل
زين‌پس چو نباشيم همان خواهد بود

☺
بدلِ مصرعِ 2:

کير از پیِ کون و کُس دوان خواهد بود

بدلِ مصرعِ 4:

اين حضرتِ گای، جاودان خواهد بود

[48] طربخانه، 200.

تا کی عمرت به خودپرستی گذرد
يا در پیِ نيستی و هستی گذرد
می نوش که عمری که اجل در پیِ اوست
آن به که به خواب يا به مستی گذرد

☺
بدلِ مصرعِ 2:

يا در پیِ نيستی و هستی گذرد

بدلِ مصرعِ 3:

می‌گای که اين عمر که مرگ از پیِ اوست

فقره‌یِ مصرعِ 2، عيناً همان است که در اصلِ ترانه آمده؛ و موردِ مصرعِ 3، ناظر به ضبطِ متفاوتِ مصرع در ترانه‌یِ اصلی است:

می نوش که اين عمر که مرگ از پیِ اوست

[49] طربخانه، 425.

در مسجد اگرچه با نياز آمده‌ايم
واللّه که نه از بهرِ نماز آمده‌ايم
روزی اينجا سجاده‌ای دزديديم
آن کهنه شده‌ست، باز بازآمده‌ايم

☺
بدلِ ضعيفِ مصرعِ 3:

ديشب، پسری قُر زده بوديم، اينجا

بدلِ زنانه‌یِ مصرعِ 4:

کيرش مزه کرده، باز بازآمده‌ايم

(و صدالبتّه مردانه نيز تواند بود!)


[50] با اين بيان، به اختلافِ قافيه، چند ترانه در طربخانه هست: شماره‌هایِ 76، 82، 107، 169، (230)، 439. سه فقره‌یِ 82، 169، و 439 را نقل می‌کنم:

هر سبزه که بر کنارِ جويی رسته‌ست
گويی ز لبِ فرشته‌خويی رسته‌ست
پا بر سرِ سبزه تا به‌خواری ننهی
کان سبزه ز خاکِ ماهرويی رسته‌ست
□
هر ذرّه که در خاکِ زمينی بوده‌ست
خورشيدرخی، زهره‌جبينی بوده‌ست
گرد از رخِ نازنين به‌آزرم فشان
کان‌هم رخِ خوبِ نازنينی بوده‌ست
□
در هر دشتی که لاله‌زاری بوده‌ست
آن لاله ز خونِ شهرياری بوده‌ست
هر برگِ بنفشه کز زمين می‌رويد
خالی‌ست که بر رخِ نگاری بوده‌ست

☺
پَرت: در فرهنگِ معين و لغت‌نامه نيامده. در گويش -يا: فارسیِ گونه‌یِ- طبسِ گيلکی، به موضعی گفته می‌شود که با آلتی تيز پاره شود. پيش از پاره‌شدن، و همزمان با وقوعِ فعل نيز، از موضعِ اصابت و پارگی با اين لفظ ياد می‌شود: چاقويی به پرتِ خيکش انداختند.
و البتّه، کُس هميشه «پَرت» دارد!

$

ويرايشِ حروف‌نگاری:
29 ارديبهشتِ 1393؛ 19 می 2014

ده ترانه - 31 تا 40

(31) [31]
ماييم درين گنبدِ ديرنده‌اساس
فارغ ز بهشت و دوزخ و ميل و هراس
تيزيده به ريشِ شيخکانِ خنّاس
وافتاده پیِ کون و کُس و چخ‌چخ و لاس!

(32) [32]
اينک که بُوَد به کيرِ پرزورم باد
در سر هوسِ کُسانِ موبورم باد!
کُس کُس بدهد، من نکنم؟! - دورم باد!
گر ياوه‌یِ شيخ بشنوم، کورم باد!!

(33) [33]
گويند که می به شرع ناپاک شده‌ست
صد لعنتِ حق به شيره‌یِ تاک شده‌ست
گويم: به نخوردنم رفو نپذيرد
کونی که ز دين به خوردنم چاک شده‌ست!

(34) [34]
خيّام اگر ز باده مستی، خوش باش!
گر بر سرِ کيرِ خر نشستی، خوش باش!
آن غصّه مخور، که نيست کيری فردا
اکنون که به زيرِ کير هستی، خوش باش!!

(35) [35]
گر دست دهد شبی کُسِ ارزانی
وز شيره دو حبّی وُ عرق چندانی
با کيرِ شخی چو رستمِ دستانی
بر پيش و پس‌اش، همی‌کنم جولانی!

(36) [36]
پيری ديدم به خوابِ مستی خفته
موی از درِ کون به تيغِ ژيلت رُفته
يک چشم‌زدن، ذکر نهادم به درش
شد خرزه‌یِ خر به کونِ خر بنهفته!

(37) [37]
کون می‌کنم و، مخالفان از چپ و راست
گويند مکن، که کردنِ کون نه رواست
گويم که گلو چو کونِ خود پاره کنيد
کير است و، به هر چه خواست برخواهد خاست!!

(38) [38]
گويند مکن زنی که شوهر دارد
بدعاقبت است و لعن در بردارد
آری، نکنم؛ وليک اين کافرِ کور
دينِ دگر و مرامِ ديگر دارد!

(39) [39]
تا کی غمِ آن خورم که شادم يا نه
کون و کُسِ اين و آن نهادم يا نه
شد فرصتِ عمر و مانده اين پرسشِ سخت
کآنجا که کُننده بود دادم يا نه!؟

(40) [40]
کونی که در آن جوی فرو نتوان کرد
ماليد توان بر در و، تُو نتوان کرد
چون يک سرِ شب به خرزه‌ام گشت سوار
بدريده چنان شد، که رفو نتوان کرد!

?
[31] همان. (رك: 30) *
☺
بدلِ مصرعينِ 3 و 4:

کوریِّ دو چشمِ دينمدارِ خنّاس/نسناس
افتاده پیِ کون و کُس و چخ‌چخ و لاس!

و اين ترانه که از هزل دور شده و نقيضه هم نيست؛ اقتفا و استقبال است:

دوزخ چه بُوَد، بهشت کو، ای نسناس
شک کن به يقينِ شيخکانِ خنّاس
خود نيست بهشت غيرِ آزادیِ ما
وين سايه‌یِ شومِ شيخ، دوزخ به قياس!

بدلِ مصرعِ 4:

وين سايه‌یِ شيخ، دوزخ از رویِ قياس

[32] طربخانه، 179. (برکا/65 و ک/1، با جابه‌جايیِ دومصرعِ 1 و 2، و مختصر تفاوت‌هایِ ديگر. از ک نقل می‌کنم:)

در سر هوسِ بتانِ چون حورم باد
بر کف همه ساله آبِ انگورم باد
گويند به من خدا ترا توبه دهاد
او خود ندهد، من نکنم، دورم باد

مصرعِ چهارم در طربخانه «او خود بدهد،...» (حاشيه: گر او دهد و من نکنم...) و در برکا «گر او بدهد من نکنم...» آمده. تصوّر می‌کنم که در اصل چنين بوده است:

او خود ندهد؛ من بکنم؟! دورم باد!

[33] طربخانه، 190.

ساقی گل و سبزه بس طربناک شده‌ست
درياب که هفته‌یِ دگر خاک شده‌ست
می نوش و گلی بچين که تا در نگری
گل خاک شده‌ست و سبزه خاشاک شده‌ست

و نيز اين ترانه که در طربخانه نيست، و از ها/29 نقل می‌شود:

بنگر ز صبا دامنِ گل چاک شده‌ست
بلبل ز جمالِ گل طربناک شده‌ست
در سايه‌یِ گل نشين که بسيار اين گل
از خاک برآمده‌ست و در خاک شده‌ست

[34] طربخانه، 370.

خيام اگر ز باده مستی خوش باش
گر با صنمی دمی نشستی خوش باش
پايانِ همه کارِ جهان نيستی است
انگار که نيستی، چو هستی خوش باش

مصرعِ سوّم، در متنِ کريستن‌سن (ش 3) ـ که بدان نظر داشته‌ام ـ چنين است:

آن غصّه مخور که نيست گردی فردا

☺
بدلِ مصرعِ 1:

خيام چو کون دهی به مستی خوش باش!

[35] طربخانه، 126.

گر دست دهد ز مغزِ گندم نانی
وز می دو منی، ز گوسفندی رانی
وانگه من و تو نشسته بر ايوانی
عيشی بُوَد آن، نه حدِّ هر سلطانی

☺
ارزان= ارزنده، ارزمند، درخور و شايسته (و در اينجا: گاييدنی!)
اين معنیِ اصلیِ واژه است در پهلوی (بنگريد به: فرهنگِ کوچکِ زبانِ پهلوی، تأليفِ ديويد نيل مکنزی). احتمالاً در پارسیِ دریِ کهن نيز چنين بوده، ليکن بعدها درست به معنیِ ضدِّ اين به‌کار رفته است؛ تا به امروز: «کم‌بها، بی‌ارزش،...»
در لغت‌نامه (و نيز فرهنگِ معين) اين معنایِ اصلی و نخستين ذکر شده امّا برایِ آن شاهدی ارائه نشده است. و البتّه بر اين اساس نمی‌توان حکم کرد که در فارسیِ دری به اين معنا به‌کار نرفته. («ارزانی» و شواهدِ آن نشان می‌دهد که بايد داشته بوده باشيم.) عجالةً، بيتِ حاضر را می‌توان به عنوانِ شاهد ـ يا مثال ـ پذيرفت!
(تنگدستیِ اهريمنآفريده، مجال نداده که يک‌دانه مدرنيته بخرم که بتوانم انبوهِ يادداشت‌هایِ اين سال‌ها را مرتّب کنم. شک ندارم که به‌ويژه در پنج‌ساله‌یِ گذشته، شواهدی از اين معنی يادداشت کرده‌ام؛ امّا واجُستنِ آن، مثلِ گشتنِ هزارپایِ نر ميانِ پاهایِ هزارپایِ ماده است برایِ يافتنِ فرجِ او!) (و حالا، که دارم اين چيزها را با مدرنيته‌یِ به وامِ قرضیْ خريده می‌نگارم، می‌بينم که خيلی دير شده و با اين کندیِ انگشت‌هایِ پيرشده به 42 سالگی، سنگ‌ريزه به چاهِ سيصدباز می‌افکنم و بس! ـ 3/9/82)
☺
بدلِ مصرعينِ 3 و 4:

مستش کُنَم و کَنَم ازو تُمبانی
وز پيش و پس‌اش برآورم توفانی

[36] طربخانه، 314.

پيری ديدم به خوابِ مستی خفته
وز گردِ شعور خانه‌یِ تن رُفته
می خورده و مست و خفته و آشفته
اللّهُ لطيفٌ بعبادِه گفته

☺
بدلِ مصرعِ 1 (تصرّفِ م. م. ل.):

ديدم پدرت (/پدرم) به خوابِ مستی خفته

بدلِ مصرعِ 3:

يک دم به دمِ پدر نهادم ذکرم

(البدلُ الانا: يک دم به دمِ پدر نهادم زِ کرم!)
بدلِ مصرعِ 4:

واللهُ لطيفٌ بعبادِه گفته!

(يعنی همان اصلِ ترانه!)
مولانا عبيد فرموده (در بيتِ دوّمِ يک قطعه‌یِ دو بيتی، که در 27/1/82 ديدم):

در کونِ لطيفش کن، از حشر مينديش
خوش باش، که اللهُ لطيفٌ بعبادِه

[چاپِ انتشاراتِ اقبال، بخشِ دوّم، ص 75./چاپِ دکتر محجوب، (امريكا) ص 228.]

[37] طربخانه، 265.

مَی می‌خورم و مخالفان از چپ و راست
گويند مخور باده که دين را اعدا ست
چون دانستم که می عدویِ دين است
باللّه بخورم خونِ عدو را، که روا ست

☺
بدلِ مصرعِ 3:

گيرم که گلو چو کونِ خود پاره کنند

[38] طربخانه و سايرِ مآخذ ندارد. هزلی‌ست آزاد.

[39] طربخانه، 192؛ با اختلافِ قافيه.

تا کی غمِ آن خورم که دارم يا نه
وين عمر به خوشدلی گذارم يا نه
پر کن قدحِ باده که معلومم نيست
کاين دم که فرو برم، برآرم يا نه

☺
بدلِ مصرعِ 1:

تا کی غمِ آن خورم که گادم يا نه

[40] طربخانه، 535.

در ميکده جز به می وضو نتوان کرد
وان نام که زشت شد نکو نتوان کرد
خوش باش که اين پرده‌یِ مستوریِ ما
بدريده چنان شد که رفو نتوان کرد

ده ترانه - 21 تا 30

(21) [21]
تا چند بر ابرو زنی از غصّه گره ؟
تقوی نبَرد – خدای را – راه به ده !
گور ِ پدر ِ تمام ِ اديان کرده
خوش باش و ، دو پای ِ خود بر اين شانه بنِه !

(22) [22]
تا چند زنی به بند ِ تمبان تو گره ؟
هان دخترکا ! داد ِ دل ِ خويش بده
گور ِ پدر ِ تمام ِ اديان کرده
يک شب بنشين ، باده بخور ، گای بده !

(23) [23]
آنان که به سَبلَت در ِ کُس می‌رُفتند
هر شب غزلی برای ِ کُس می‌گفتند
از خُرخُر ِ خرزه چون که آگاه شدند
جلقی بزدند و ، بر در ِ کُس خفتند !

(24) [24]
بر دخترکی ، پرير کردم گذری
کز عشوه همی‌نمود هر دم هنری
چون خرزه ز شلوار برون کردم و ديد
گفتا چه کنی که من نی‌ام ماچهْ‌خری !

(25) [25]
بر دخترکی فتاد ديشب گذرم
گفتم به غلاف ِ کُس بپوشان ذکرم
چون خرزه ز شلوار برون کردم و ديد
گفتا که تو پنداشته‌ای ماچهْ‌خرم ؟!

(26) [26]
سرگشته به چوگان ِ قضا همچون گوی
چپ می‌کن و راست می‌کن و هيچ مگوی
کان کُس که تو را فکنده اندر تک و پوی
تُمبان بکند ز پای ، روزی لب ِ جوی !

(27) [27]
آنان که به پارسی سخن می‌رانند
در موضع ِ گاف ، کاف می‌بنشانند
گر چه « قُبُل و دُبُل » گهی بنويسند
امّا به عمل همان « کُس و کون » خوانند !

(28) [28]
با دخترکی غنچهْ کُس و خوشْ‌پستان
يک شب اگرم دست دهد گای ِ گران
ای آنکه خدات خوانده جمعی نادان
بر خيز و بيا پگاه جانم بستان !

(29) [29]
کونی‌ست که کير آفرين می‌زندش
صد بوسه ز مهر بر سُرين می‌زندش
گر لوطی ِ شهر بيند اين کون ِ لطيف
هر شب دو سه بار بر زمين می‌زندش !!

(30) [30]
ماييم درين گنبد ِ ديرنده‌ْ‌ اساس
افتاده پی ِ کون و کُس و چخ ْچخ و لاس
گه در پی ِ کون ، دويده تا ناف ِ پکن
گه در پی ِ کُس ، برفته تا لاس وِگاس !


تعليقات
********
[21] طربخانه ندارد . ملحقات ، 75 .
تا چند بر ابرو زنی از غصّه گره
هرگز نبرد دژم شدن راه به ده
کار ِ من و تو برون ز دست ِ من و تست
تسليم ِ قضا شو ؛ بر ِ دانا اين به

[22] همان ( 21 ) .

[23] طربخانه ، 160 .
آنان که به حکمت دُر ِ معنی سفتند
در ذات ِ خداوند سخنها گفتند
سر رشته ی ِ اسرار ندانست کسی
اوّل زنخی زدند و آخر خفتند
☺
سَبلت / سِبلت = سبيل .
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 :
وز لذّت ِ گايمان سخن می گفتند

[24] طربخانه ، 105 .
بر کوزه گری پرير کردم گذری
از خاک همی نمود هر دم هنری
من ديدم اگر نديد هر بی خبری
خاک ِ پدران در کف ِ هر کوزه گری
☺
ماچه خر = ماده خر ِ جوان .

[25] [ همان ( 24 ) ؛ با تغيير ِ قافيه . ]
طربخانه ، 105 .
بر کوزه گری پرير کردم گذری
از خاک همی نمود هر دم هنری
من ديدم اگر نديد هر بی خبری
خاک ِ پدران در کف ِ هر کوزه گری

[26] طربخانه ، 144 ( برکا / 40 ) .
سرگشته به چوگان ِ قضا همچون گوی
چپ می رو و راست می رو و هيچ مگوی
کان کس که ترا فکنده اندر تک و پوی
او داند و او داند و او داند و اوی

[27] در اين نقيضه به دو ترانه نظر داشته ام ؛ و بيشتر به دوّمی : 1 - ترانه ای که ذيل ِ شماره یِ ( 18 ) نقل شد :
آنان که خلاصه ی ِ جهان ايشانند
بر اوج ِ فلک براق ِ فکرت رانند
در معرفت ِ ذات ِ تو مانند ِ فلک
سرگشته و سرنگون و سرگردانند
2 - ترانه ای که خواجه نصير در بيان ِ قاعده ی ِ تشخيص ِ « دال » و « ذال ِ معجمه » در معيارالاشعار آورده ( ← وزن ِ شعر ِ فارسی ؛ خانلری ، ص 135 ) :
آنان که به پارسی سخن می رانند
در معرض ِ دال ، ذال را ننشانند
ما قبل اگر ساکن و جز « وای » بُوَد
دال است ، و گر نه ، ذال ِ معجم خوانند
☺
« قُبُل و دُبُر » را من در فارسی به صورتی که آورده ام قبول دارم : قُبُل و دُبُل !
در اين ترانه – بی آن که قصد و توجّهی در کار بوده باشد – مقوله ی ِ « هزوارش » نيز تعريف شده است !

[28] به ترانه ی ِ خاصّی نظر نداشته ام . در طربخانه چند مورد با اين قافيه هست ، و از آن ميان ، مورد ِ زير تا حدّی متناسب است ؛ ش 47 .
گر بر فلکم دست بُدی چون يزدان
برداشتمی من اين فلک را ز ميان
وز نو فلکی دگر چنان ساختمی
کآزاده به کام ِ دل رسيدی آسان
( گر چه ، اين فقره را بايد هزلی آزاد انگاشت . )

[29] طربخانه ، 13 .
جامی است که عقل آفرين می زندش
صد بوسه ز مهر بر جبين می زندش
اين کوزه گر ِ دهر چنين جام ِ لطيف
می سازد و باز بر زمين می زندش

[30] طربخانه ندارد . در ملحقات ِ آن ، و نيز هيچيک از شش مأخذ ِ نگارنده هم نيامده . اين – يعنی ترانه ی ِ اساس ِ نقيضه ی ِ شماره ی ِ 30 – يکی از چهار ترانه ای است که آقای ِ دکتر فريدون بدره ای در مقدّمه ی ِ بسيار ارزنده ی ِ خويش بر کتاب ِ کريستن سن : بررسی ِ انتقادی ِ رباعيات ِ خيام ( ص 20 ) ازمجموعه ی ِ « اقطار القطبيه ( تأليف ِ عبدالقادر بن حمزه ی ِ اهری ، در629 هجری ِ قمری ، که دستنويسی از آن با تاريخ ِ 666 هجری ِ قمری در دست است ) » [ به نقل از مقاله ی ِ الول - ساتن به نام ِ « رباعيات در ادبيات ِ کهن ِ فارسی » مندرج در تاريخ ِ ايران – کمبريج - جلد ِ چهار ، از حمله ی ِ عرب تا روزگار ِ سلجوقيان ، ويراسته ی ِ ريچارد ن. فرای ، کمبريج ، 1975 ، ص 653 ] نقل نموده اند :
ماييم در اين گنبد ِ ديرينه اساس
جوينده ی ِ رخنه ای چو مور اندر طاس
آگاه نه از منزل و اميد و هراس
سرگشته و چشم بسته چون گاو ِ خراس
توضيح : 1 ـ من در مصرع ِ نخست ، به جای ِ « ديرينه » همان « ديرنده » را که در نقيضه آورده ام بهتر می پسندم ؛ و بعيد نمی بينم که در اصل نيز چنين بوده باشد . « ديرنده » هر دو سوی را دربرمی گيرد : ديرينگی ، و ديرپايی را ؛ درحالی که « ديرينه » تنها بيان ِ سویِ نخست است. و می دانيم که خيام ( اگر اين ترانه از او باشد ؛ که استبعادی ندارد ) به اين هر دو سوی نظر داشته : « ای بس که نباشيم و جهان خواهد بود » و بسيار موارد ِ ديگر .
2 ـ مصرع ِ سوّم دلچسپ نيست . ( من درنقيضه ی ِ 31 / مصرع ِ 2 ، به ازين آورده ام ! )
3 ـ يک ترانه ی ِ ديگر از چار ترانه ی ِ اقطار القطبيه نيز در ساير ِ مآخذ ِ نگارنده ديده نمی شود :
در جستن ِ جام ِ جم جهان پيمودم
روزی ننشستم و شبی نغنودم
زاستاد چو راز ِ جام ِ جم بشنودم
آن جام ِ جهانْ نمای ِ جم من بودم
که البتّه نمی تواند از آن ِ خيام بوده باشد .
4 ـ اين مجموعه ی ِ اقطار القطبيه گويا به درستی شناخته شده نيست ؛ چرا که مثلاً همايی که در کار ِ ارزنده ی ِ تصحيح ِ « طربخانه » منابع و مآخذ ِ بسياری را ديده ، ازآن نامی نبرده است. کاش جناب ِ دکتر بدره ای در چاپ ِ بعدی ِ کتاب ، در اين باره به خوانندگان نظر ِ لطفی بفرمايند . نيز لازم می نمايد که اگر نسخه ی ِ اين کتاب در ايران نيست [ که ظاهراً چنين بر می آيد ] عکسی از آن تهيه شود . ( اگر چه ، چنين انتظاراتی در « اين روزگار ِ تيره » ـ در اين بيست و چند ساله ی ِ شوم و مُظلَم ، که ريال به ريال ِ آنچه بايد در امور ِ فرهنگ هزينه شود خرج ِ عربده و غوغا شده است ـ بيجا و نشانه ی ِ ساده لوحی است . )
پس ْ نگاره : اين ترانه در ديوان ِ انوری آمده . در چاپ ِ مدرّس ِ رضوی [ ج 2 ص 999 ] از شش نسخه نقل شده . پس قطعاً از اوست . ( بنگريد به توضيح ِ ترانه ي ِ شماره ي ِ 13 ! ) – در اين چاپ ِ ديوان ، مصرع ِ سوم « آگاه نه از منزل ِ اميد و هراس » و در چاپ ِ نفيسی [ص 592 ] « حيران شده در منزل ِ اميد و هراس » آمده .
☺
بدبختانه سراينده را از « کون ِ پکن » و « کُس ِ لاس وگاس » هيچگونه آگهی نيست ، و محض ِ شعر چنين واقع شده . باشد که ايزدان بی بهره نگذارند !
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
کون ، گر به پکن بُوَد به سر می بدويم
کُس ، گر که نشان دهند در لاس وگاس

ده ترانه - 11 تا 20

(11) [11]
چون زادن ِ من به من نَبُد روز ِ نخست
وين دادن ِ بی مراد عزمی‌ست درست
برخيز و مرا بگای ای ساقی چُست
کز آب ِ تو کون ِ خويشتن خواهم شست !

(12) [12]
بی آب ِ چل ِ تو زيستن نتوانم
بی خرزه‌ی ِ تو نفس زدن نتوانم
من بنده‌ی ِ آن دمم که گويی تو مرا
يک بار ِ دگر بخواب و ، من نتوانم !!

(13) [13]
آمد سحری دختر ِ همسايه‌ی ِ ما
کای عاشق ِ زار و ليک ، بی‌خايه‌ی ِ ما
اين کوزه‌ی ِ ما که وقت ِ ترکاندن ِ اوست
تا کی بزنی تو جلق بر سايه‌ی ِ ما ؟!

(14) [14]
روزی که نهال ِ عمر ِ من کنده شود
واجزای ِ چُلم ز هم پراگنده شود
گر زانکه کنند خرزه‌ای از گل ِ من
حالی که نهی بر در ِ کُس ، زنده شود !

(15) [15]
روزی‌ست خوش و کُس ِ تو چون غنچه‌ی ِ ورد
داغی ز در ِ تو می‌برد مويه‌ی ِ سرد
کيرم به زبان ِ پهلوی با شخ ْ‌درد
فرياد همی‌کند ، که کون بايد کرد !!

(16) [16]
صبح است ، دمی با می ِ گلرنگ زنيم
وين کير ِ چو سنگ بر در ِ تنگ زنيم
گه بر دم ِ کون نهيم و گه باز دمی
بر پشم ِ کُسش يکی دو آهنگ زنيم !

(17) [17]
من ظاهر ِ کاف و گاف ِ هستی دانم
من باطن ِ کون و کُس پرستی دانم
با اين‌همه ، شرم دارم از خرزه ، اگر
راهی به ازين جلق ِ دو‌دستی دانم !

(18) [18]
آنان که سخن ز زهد و دين می‌رانند
وز مستی و گای ، روی می‌گردانند
چون خايه ، که در جماع تنها مانَد
سرگشته وُ سرنگون و سرگردانند !!

(19) [19]
اين دخترکان که دست بر کُس دارند
کُس را ، به مثل ، چو گنج می‌پندارند
زان در پی ِ خرزه‌اند ، کز روی ِ نياز
ماری به سر ِ گنج ِ نهان بگمارند !

(20) [20]
گر من ز می ِ مغانه مستم ، هستم
ور کافر و گبر و بت پرستم ، هستم
هر چند به فسق ، می تظاهر نکنم
گر کون و کُسی فتد به دستم ، هستم !


تعليقات
********
[11] [ رك : 9 ] طربخانه ، 178 .
چون آمدنم به من نَبُد روز ِ نخست
وين رفتن ِ بی مراد عزمی است درست
برخيز و ميان ببند ای ساقی چست
کاندوه ِ جهان به می فرو خواهم شست

[12] طربخانه ، 194 .
من بی می ِ ناب زيستن نتوانم
بی باده کشيد بار ِ تن نتوانم
من بنده ی ِ آن دمم که ساقی گويد
يک جام ِ دگر بگير و من نتوانم
م 3 - در دو نسخه « شرمنده ی ِ آن دمم ... » آمده . گويی اين ضبط ، خاص از برای ِ صورتی از نقيضه ی ِ ما بوده ( ¯ ) . در اصل ِ ترانه چندان لطفی ندارد !
☺
قافيه ی ِ مصرع ِ دوّم ِ نقيضه ، اندکی معيوب است که غمی ندارد !
☺
بدل ِ مصرعين ِ 3 و 4 :
شرمنده ی ِ آن دمم که گويی تو مرا
يک بار ِ دگر بگای و ، من نتوانم
[ و البتّه در اين صورت ، کيفيت اعتلا يافته و شعر « دو صدايی » می شود !! ]
[13] طربخانه ندارد . در ملحقات هم نيامده . از شش مأخذ ِ ديگر ، تنها در مص آمده ؛ با تفاوتی در قافيه .
آمد سحری ندا ز ميخانه ی ِ ما
کای رند ِ خراباتی ِ ديوانه ی ِ ما
برخيز که پر کنيم پيمانه ز می
زان پيش که پر کنند پيمانه ی ِ م
استاد زنده ياد همايی در باره ی ِ علّت ِ نياوردن ِ اين ترانه در « ملحقات » ، نوشته است :
« رباعی ِ ذيل را < فر، پ > و بسياری از مجموعه های ِ چاپی و خطّی ِ ديگر به نام ِ خيام نوشته اند امّا در تذکره ی آتشکده و مجمع الفصحا به اسم ِ سلمان ِ ساوجی ثبت شده است :
آمد سحری ...
توضيحاً در ديوان ِ سلمان چاپ ِ هندوستان اثری از اين رباعی يافته نمی شود وليکن اين نسخه جامع ِ همه ی ِ اشعار ِ سلمان نيست و سقطات ِ فراوان دارد . راقم ِ سطور ديوان ِ خطّی ِ کامل ِ معتبر ِ او را در قديم ديده ام که متأسّفانه درحال ِ حاضر به آن نسخه دسترس ندارم . »
( طربخانه ، ص177 )
هيچ بعيد نيست که اين ترانه از سروده های ِسلمان ِ ساوجی باشد ؛ امّا تنها به استناد ِ آتشکده و مجمع ( آنهم با وجود ِ آمدن ِ آن در « بسياری از مجموعه ها ... » به نام ِ خيام ، و نيامدن ِ آن در - به هر حال – يک چاپ ِ قديمی ِ ديوان ِ سلمان ) نمی توان و نبايد اين ترانه را ، که هيچ از يک ترانه ی ِ خيامی کم ندارد ، از ترانه های ِ خيام ( آنهم از ملحقات ِ طربخانه ) بدر کرد !
در هر حال ، به حال ِ من فرقی نمی کند و کونی را که بايد روز ِ جزا در عرصات ِ محشر در پيشگاه ِ ربّ العزّه به حکيم خيّام بدهم ، به سلمان خواهم داد ؛ اگر مرد ِ گاييدن باشد ؛ که بنده فرموده ام :
مردی نَبُوَد سُوار ِ هر ماده شدن
خر پيره ی ِ نر اگر بگايی ، مردی !
☺
ترکاندن ِ کوزه ی ِ دختر ، کنايه از : ازاله ی ِ بکارت ِ او ؛ اعنی گاييدن ِ دوشيزه و باز کردن ِ راهْ آب ِ وی .

[14] در طربخانه و ملحقات و فغ و برکا و ک نيست . در ها ، ش 46 ( و مص ، 49 ) .
روزی که نهال ِ عمر ِ من کنده شود
و اجزام ز يکدگر پراکنده شود
گر زانکه صراحيی کنند از گل ِ من
حالی که ز باده پُر کنی ، زنده شود
اختلاف ِ مص : 2 - و اجرام 4 - حالی که پر از مَيش کنی .
☺
چُل = نره ی ِ نرْ آدم به کودکی ( در گويش ِ ما ) . معين به معنی ِ مطلق ِ « آلت ِ تناسل ِ مرد ، نره » آورده ؛ و گوينده نيز به همين معنا به کار می بَرَد .
[15] طربخانه ، 220 . ( از ها ، 45 نقل می کنم ) .
روزی است خوش و هوا نه گرم است و نه سرد
ابر از رخ ِ گلزار همی شويد گرد
بلبل به زبان ِ پهلوی با گل ِ زرد
فرياد همی کند که مَی بايد خورد
اين ترانه در برخی ديگر از مآخذ ِ ما نيز آمده و مصرع ِ سوّم تقريباً با طربخانه برابر است :
بلبل به زبان ِ حال ِ خود با گل ِ زرد
امّا وجه ِ برتر - و برابر ِ موازين ِ تصحيح ِ متون : وجه ِ درست – همين است که از « ها / 45 » نقل شد . ( دريکی ازنسخ ِ خطّی ِ ترانه های ِ خيام که مورد ِ استفاده ی ِهمايی بوده – يعنی نسخه ی ِ کتابخانه ی ِ اکسفورد ، مورّخ ِ 865 – نيز « بزبان ِ پهلوی » بوده . ) کاتبانی که لفظ ِ « پهلوی » را برداشته و مصرع را دستکاری کرده اند ( و نيز مصحّحانی که ضبط ِ مزبور را حتّی در يکی از نسخ ِ خويش داشته اند امّا آن را به حاشيه برده اند ) متوجّه ِ دو نکته ی ِ بسيار ظريف نبوده اند : 1 - ربط ِ بلبل و پهلوی 2 - تلفّظ ِ خاصّ ِ " خَورد " ، که درآن " خو " تلفّظی را دارد که در پهلوی ( و پارسی ِ دری ِ کهن ) داشته بوده است .
☺
وَرْد = گل ِ سرخ .
☺
بدل ِ مصرع ِ 3 :
کيرم به زبان ِ پهلوی ، با شخ و درد
☺
در باره ی ِ اين ترانه توضيح نمی دهم ، و به جای ِ آن قطعه ی ِ زيبايی از انوری می آورم :
مطايبه
حاجبت رگ زده ست ؛ دانستم
از چه معنی ؟ از آن که محرور است
رگ زند هر که او بُوَد محرور
عذر ِ عذرت مخواه ؛ معذور است
خيری ِ خانه ، گر خراب شده ست
غم مخور ، تابخانه معمور است
من ز خيری به تابخانه روم
که نه من لنگم و نه رَه دور است !
( ديوان . چاپ ِ مدرّس ِ رضوی ، ص 543 )
خيری / xiri = درگاه و رواک ِ خانه ( عرب اين واژه ی ِ ما را دزديده و « رواق » گفته . « رواج » هم از صورت ِ ديگر ِ همين واژه است : رواگ . – بله ، عربی زبانی است بسيار غنی ! )
تابخانه = خانه ای که در آن تنور باشد . خانه ی ِ زمستانی و نيز تابستانی هم گفته اند !
ظهير ِ فاريابی نيز قطعه ای دارد که درآن تعبير ِ کنايی ِ « رگ زدن ِ حاجب » آمده .
( ديوان ، به اهتمام ِ حاجی شيخ احمد ِ شيرازی ، ص257 )
و البتّه در لطف ابدا ً به قطعه ی ِ انوری نمی رسد .
[16] طربخانه ندارد . در ملحقات به شماره ی ِ 67 آمده .
صبح است دمی با می ِ گلرنگ زنيم
وين شيشه ی ِ نام و ننگ بر سنگ زنيم
دست از امل ِ دراز ِ خود باز کشيم
در زلف ِ دراز و دامن ِ چنگ زنيم
مصرع ِ نخست برابر ِ ها / 49 است . ( ملحقات : ... بر می ِ ... ) به تصوّر ِ نگارنده ، در اصل :
صبح است دمی باده ی ِ گلرنگ زنيم
بوده ؛ که در آن « دم » به دو وجه تواند بود : 1 - به معنی ِ « لحظه ای ، ساعتی » 2 - به معنی ِ « جرعه ای ، پيالگکی ، ... » . و اين معنای دوّم نه تنها منسوخ گشته ، بلکه نا شناخته نيز مانده است .
[17] طربخانه ، 268 .
من ظاهر ِ نيستی و هستی دانم
من باطن ِ هر فراز و پستی دانم
با اين همه از دانش ِ خود شرمم باد
گر مرتبه ای ورای ِ مستی دانم

[18] طربخانه ندارد . در ملحقات به شماره ی ِ 38 آمده .
آنان که خلاصه ی ِ جهان ايشانند
بر اوج ِ فلک براق ِ فکرت رانند
در معرفت ِ ذات ِ تو مانند ِ فلک
سرگشته و سرنگون و سرگردانند

[19] طربخانه ، 104 .
اين کوزه گران که دست در گل دارند
عقل و خرد و هوش بر آن بگمارند
مشت و لگد و طپانچه تا چند زنند
خاک ِ پدران است ، چه می پندارند

[20] طربخانه ، 187 .
گر من ز می ِ مغانه مستم ، هستم
ور کافر و گبر و بت پرستم ، هستم
هر طايفه ای به من گمانی دارد
من زان ِ خودم ؛ چنان که هستم ، هستم

ده ترانه - 1 تا 10

(1) [1]
کيرم پدر ِ تمام ِ عالم بوده‌ست
حتّی پدر ِ مسيح ِ مريم بوده‌ست
تو جاکش ِ خرْگُمان چه می‌پنداری ؟!
عالم ز چُلاب ِ بنده يک نم بوده‌ست !

(2) [2]
ای بر سر ِ کير ِ من سواری کرده
شخ ْدرد ِ مرا هزار ياری کرده
ديشب ، همه شب ، به ياد ِ کونت ، خرزه
هی خفته وُ برخاسته ؛ زاری کرده !

(3) [3]
ای کون و کُسَت ز کير ِ من صد‌پاره
شخ ْدرد ِ مرا چرا نکردی چاره
کاينک شده کير در ميان ِ تف و کف
بر ياد ِ کُس و کون ِ جهان آواره !

(4) [4]
يک بوسه ز کُس به کير از دور فرست
يک جرعه شراب ِ مست ِ مخمور فرست
ای آب ِ کُسَت بهينه داروی ِ جهان
کُحْلُ البَصَری به ديده‌ی ِ کور فرست !

(5) [5]
آنان که ز کون ِ تاپ در تاب شدند
وز چشمه‌ی ِ کُس شبانه سيراب شدند
چون ايزدشان ز کون و کُس باز گرفت
جلقی بزدند و جمله در خواب شدند !

(6) [6]
گر مرد ِ رهی ، به کون و کُس مهر مبند
بيهوده به کُسّ ِ مادر ِ خويش مخند
کف تر کن و ، گای هر که را می‌خواهی
از دلبرک ِ فرنگی و حور ِ خُجَند !

(7) [7]
چون ابر به نوروز رخ ِ لاله بشست
برخيز و به کون ِ خود رسان کير ِ درست
کاين سبزه که کير و خايه را مَفرش ِ توست
فردا همه از کون ِ تو برخواهد رُست !

(8) [8]
از گادن ِ ما نبود گردون را سود
وين خارش ِ ما هزار چندان بفزود
خفتيم به اکراه و ندانيم چه بود
زين آمدن و دادن و رفتن ، مقصود ؟!


(9) [9]
چون دختر ِ همسايه کُسش پاک بشست
بنمای به گاييدن ِ او عزم درست
گر اين نکنی بدان جهان ناگه چُست
کيری به ميان ِ کونْت برخواهد رست !

(10) [10]
می‌ران به عروس ِ دهر از کير سَمَند
گر زاهد و اخموست ، وگر مست و لوند
کاين کهنه کُسش به کَس نماند باقی
کردند و کنيم و ديگر آيند و کنند !

********************
[1] طربخانه و ساير ِ مآخذ ندارد . اين يک ترانه‌ی ِ آزاد است و مانند ِ چند فقره‌ی ِ ديگر که ملاحظه خواهيد فرمود ربطی به ترانه‌های ِ خيام ندارد و تنها به دليل ِ قالب ِ ترانه در نقايض‌الخياميه جای گرفته . جای ِ آن در رأس ِ نقايض نيز دليل ِ خاصّی دارد که قابل ِ توضيح نيست !
☺
چُلاب ، بر وزن ِ گلاب ؛ ساخته‌ی ِ گوينده است ، از: چُل + آب ، يعنی : آب ِ چُل .
☺
( بعد از 27/1/82 که به نسخه‌ی ِ زيراکسی ِ کليات ِ عبيد چاپ ِ دکتر محجوب ، دست يافتم ، درآن ـ در رساله‌ی ِ دلگشا ـ اين حکايه را خواندم : « مولانا سعدالدّين مولتانی در مجلس ِ شيخ صفی‌الدين حاضر بود و زيرجامه در پا نداشت . شيخ می‌گفت سرچشمه‌ی وجود چنين بوده است ، و بيانی می‌کرد . مولانا گفت : سرچشمه‌ی ِ وجود نه آن است که شيخ می‌فرمايد ؛ و کير بديشان نمود که سرچشمه‌ی ِ وجود اين است . » ص 313 )

[2] اين را هم طربخانه و ساير ِ مآخذ ندارد . هزلی است آزاد ؛ و گويا نظرم به برخی ترانه‌های ِ منسوب به ابوسعيد ِ ابوالخير بوده . شايد مثلاً به :
« ای نيک نکرده و بدی‌ها کرده »
جايی ديگر - که به خاطرنمی‌آيد و کرای ِ پال ْپال هم نمی‌کند که کجا بوده - اين ترانه و ترانه‌ی ِ مسئله‌ی ِ آن را به نام ِ بوسعيد و بوعلی خوانده‌ام ، امّا اينجا در بخش ِ « خاتمه‌ی ِ کتاب ِ (طربخانه) مطابق ِ نسخه‌ی ِ س » - ص 154 و بعد – به نام ِ بوسعيد و خيام آمده . کاری به صحّت و سقم ِ تاريخی / موضوعی ِ اين حکايه نداريم ؛ می‌گويد که خيام دو ترانه نوشت و به عين القضات داد که به بوسعيد بدهد ، و داد . و بوسعيد هر دو را پاسخی داد . دوّمی اين بود که خيام گفته بود :
ماييم به لطف ِ حق تولّا کرده
وز طاعت و معصيت تبرّا کرده
آنجا که عنايت ِ تو باشد ، باشد
ناکرده چو کرده ، کرده چون ناکرده !
و بوسعيد پاسخ داد :
ای نيک نکرده جمله بدها کرده
وآنگاه به لطف ِ حق تولا کرده
بر عفو مکن تکيه که هرگز نبود
ناکرده چو کرده ، کرده چون ناکرده !
☺
شخ ْدرد ( که گُمان نمی‌کنم پيش از اين در پارسی ِ دری به کار رفته بوده باشد ) = درد ِ نعوظ ِ طولانی ِ معطّل مانده .
خرزه = آلت ِ تناسلی ِ مرد ( مخصوصاً آلت ِ ستبر و گنده و دراز ) ؛ نره ، شرم ِ مرد .
[ فرهنگ ِ فارسی ِ معين ]

[3] اين ترانه نيز در طربخانه و ساير ِ مآخذ ، اصلی ندارد و هزل ِ آزاد است .

[4] همچنين .
بدلين ِ مصرع ِ 2 :
يک جرعه شراب از کُس ِ بور فرست
: يک جرعه شراب زان کُس ِ بور فرست
☺
کُحل‌البصر - کُحل = « 1 - سنگ ِ سرمه 2 - سرمه 3 - هرچه در چشم کشند برای ِ شفای ِ چشم » [ معين ] . « کُحل‌البصر » در فرهنگ ِ معين نيامده . در نظر ِ نخست ، « بصر » حشو می‌نمايد ؛ امّا اين ترکيب در لغت‌نامه آمده ( سرمه‌ی چشم ) با دو شاهد از خاقانی و حافظ .
بيت ِ حافظ :
به سرّ ِ جام ِ جم آنگه نظر توانی کرد
که خاک ِ ميکده کُحل ِ بصر توانی کرد

[5] طربخانه ، 52 ( ها ، 3 ) .
آنان که محيط ِ فضل و آداب شدند
در جمع ِ کمال شمع ِ اصحاب شدند
ره زين شب ِ تاريک نبردند به روز
گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند
☺
بدل ِ مصرع ِ 1 :
آنان که ز کون ِ ناب/ تاپ ، بيتاب شدند
☺
تاپ ، کلمه‌ای است امروزين ، به معنی ِ « ناب ، مَشت ، عالی ، جانانه ، ... » ( از چه زبانی است ، نمی‌دانم ) .
کسی را از چيزی / جايی باز‌گرفتن = کسی را از کاری يا عادتی باز‌داشتن ؛ مانند ِ : از شير باز‌گرفتن ِ بچّه .

[6] اين نيز هزلی است آزاد ؛ اگر چه در طربخانه ترانه‌هايی با اين قافيه هست . از جمله ، ش 75 ، و ... - گويا بيشتر به آغازه‌ی ِ ترانه‌ای از عطّار ِ نيشابوری نظر داشته‌ام :
گر مرد ِ رهی ميان ِ خون بايد رفت
☺
« به کسّ ِ مادر ِ خود خنديدن » را من از خودم درنياورده‌ام ! ازجمله در رساله‌ی ِ دلگشا آمده که : « مادر ِ جوحی بمرد ، غسّاله چون از غسل فارغ شد گفت : مادرت زنی بهشتی بود ؛ درآن زمان که او را می‌شستم می‌خنديد . گفت : او به کسّ ِ تو و از آن ِ خود می‌خنديد ؛ آن جايگاه که او بود چه جای ِ خنده بود !؟ »
( کليات ِ عبيد ، انتشارات ِ اقبال ، ص 141 )
نيز رک : چراغ هدايت ، ذيل ِ: خنديدن بر ...
خُجَند = از شهرهای ِ ديرينه‌ی ِ ايران ِ بزرگ ، که امروزه در ازبکستان واقع می‌شود ، و به داشتن ِ زيبا‌رويان شهره می‌بوده است :
حافظ چو ترک ِ غمزه‌ی ِ خوبان نمی‌کنی
دانی کجاست جای ِ تو ؟ خوارزم يا خجند
[7] طربخانه ، 294 .
چون ابر به نوروز رخ ِ لاله بشست
برخيز و به جام ِ باده کن عزم درست
کاين سبزه که امروز تماشاگه ِ توست
فردا همه از خاک ِ تو برخواهد رُست
☺
بدل ِ مصرع ِ 2 :
برخيز و رسان به کون ِ خود كير ِ درست
[8] طربخانه ، 38 و 405 .
از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن ِ من جاه و جلالش نفزود
وز هيچ کسی نيز دو گوشم نشنود
کاين آمدن و رفتنم از بهر ِ چه بود

آورد به اضطرارم اوّل به وجود
جز حيرتم از حيات چيزی نفزود
رفتيم به اکراه و ندانيم چه بود
زين آمدن و بودن و رفتن ، مقصود

[9] طربخانه ، 178 .
چون آمدنم به من نَبُد روز ِ نخست
وين رفتن ِ بی مراد عزمی است درست
برخيز و ميان ببند ای ساقی چست
کاندوه ِ جهان به می فرو خواهم شست
[10] طربخانه ، 43 .
آنان که کهن شدند و اينها که نوند
هريک به مراد ِ خويش يک تک بدوند
اين کهنه جهان به کس نماند باقی
رفتند و رويم و ديگر آيند و روند
☺
سمند = 1 - اسپ 2 - تير ِ پيکان دار ( ← لغت نامه ) – و البتّه هنگام ِ ساختن ِ اين نقيضه به اين معنی ِ دوّم توجّه نداشته ، بلکه از آن آگهی نداشته ام !

مآخذ ِ اصل ِ ترانه‌ها

مآخذ ِ اصل ِ ترانه‌ها :
?
برای ِ ارائه‌ی ِ اصل ِ ترانه‌هايی که نقيضه‌ی ِ آن را ديده و خوانده‌ايد ( يا ديده و نخوانده‌ايد ) بايد به يکی از مجموعه‌ترانه‌های ِ خيّام مراجعه می‌شد . اين کار انجام شده ، و افزون ِ بر آن نيز .
از آنجا که برخی از ترانه‌هايی که مورد ِ نقيضه قرار گرفته ، از ترانه‌های ِ اصيل ِ خيّام نيست و منسوب يا مشکوک است ، نگارنده کتاب ِ « طربخانه » تأليف ِ يار احمد ِ رشيدی ( د. 867 هـ . ق . ) به تصحيح ِ استاد همايی ( مؤسسه‌ی ِ نشر ِ هما ، دوّم ، 1367 ) را برگزيده‌ام که دربردارنده‌ی ِ انواع و اقسام ِ ترانه‌هاست ؛ امّا لزوماً به ضبط ِ اين متن پای‌بند نمانده‌ام ، و آنچه را که خود بهترين دانسته‌ام آورده‌ام .
ترتيب چنين است که نخست شماره‌ی ِ نقيضه ذکر می‌شود ، سپس کلمه‌ی ِ<طربخانه> و بعد شماره‌ی ِ ترانه در آن مجموعه ، و بعد ازآن اصل ِ ترانه ؛ در ميان ِ صفحه ، در چهار سطر . و اگر ترانه‌ای در اصل ِ طربخانه نبوده و در « ملحقات » ِ آن بوده ذکر می‌گردد ، و چنان‌چه به‌طور ِ‌کلّی در اين مأخذ چنين ترانه‌ای نيامده با کلمه‌ی ِ« ندارد » اعلام می‌گردد و به مآخذ ِ ديگری ارجاع داده می‌شود .

و مآخذ ِ به دسترس ِ نگارنده :
1 - ترانه‌های ِ خيّام . صادق هدايت . متأسفانه از اصل ِِ اين کتاب نسخه‌ای ندارم ، و دسترسی ِ من تنها به 72 ترانه‌ای است که در کتاب ِ« از پست و بلند ِ ترجمه » ( کريم امامی ، انتشارات ِ نيلوفر ، اوّل ، 1372 ) آمده . شماره‌ی ترانه‌ها نيز طبعاً از اين کتاب است ؛ پس به صورت ِ « هدايت/ امامی» يا به اختصار « ها » ذکر می‌شود .
2 - رباعيّات ِ خيّام . فروغی/ غنی ، به اهتمام ِ ع . جربزه‌دار ، اساطير ، اوّل ، 1371
3 - رباعيّات ِ خيّام . برتلس . انتشارات ِ فرهنگستان ِ علوم ِ اتّحاد ِ شوروی .
4 - رباعيّات ِ حکيم عمر خيّام . با مقدّمه و تحقيق ِ عزيزاللّه کاسب ، انتشارات ِ رشيدی ، دوّم ، 1366 ( و اين عيناً همان متن ِ برتلس است ñ که البتّه با نسخه‌ی ِ خطّی ِ کمبريج - اساس ِ برتلس - مقابله ، و اشتباهات ِ چاپ ِ مسکو تصحيح و رفع گرديده است . ) به اين مأخذ ، و مأخذ ِ پيشين ، به صورت ِ مشترک ارجاع داده می‌شود .
5 - بررسی ِ انتقادی ِ رباعيّات ِ خيّام . کريستن‌سن . ترجمه‌ی ِ دکتر فريدون ِ بدره‌ای ، انتشارات ِ توس ، اوّل ، 1374 .
6 - رباعيّات ِ حکيم عمر ِ خيّام . با ترجمه‌ی ِ عربی ، اردو ،... ؛ با مقدّمه‌ی ِ دکتر امير عبّاس مجذوب صفا . انتشارات ِ اقبال ، ششم ، بی‌تا ( مقدّمه 1347 ) .
&
پس ، شد :

1 - هدايت / امامی : ها
2 - فروغی / غنی : فغ
3 و 4 - برتلس / کاسب : برکا
5 - کريستن‌سن : ک
6 - مجذوب صفا : مص

مقدّمه‌ای بر « نقايض‌الخيّاميّه و سايرالهزليّات »

تصوّر نمی‌کنم نيازی باشد که درباره‌ی ِ « نقيضه » و « نقيضه‌سُرايی » توضيحی بدهم . با اين حال ، اگرچه آمادگی ِ ذهنی ندارم و حوصله‌ی ِ مراجعه هم نيست ، چند کلمه‌ای می‌نويسم .
کهن‌ترين نمونه‌های ِ « نقيضه‌سرايی » که من ديده‌ام ، از آن ِ عبيد ِ زاکانی است . و از آن جمله است چند بيتی در جنگ ِ کوناکون ِ رستم و هومان ، که برای ِ شاهنامه‌ی ِ فردوسی ساخته است :

تهمتن چو بگشاد شلوار بند
به زانو درآمد يل ِ ارجمند
بر آورد هومان عمودی چو دود
بدانسان که پيرانْش فرموده بود
چنان در زه ِ کون ِ رستم سپوخت
که از زخم ِ آن کير ِ رستم بسوخت [1]
دگر باره هومان در آمد به زير
تهمتن به سان ِ هژبر ِ دلير
بدو در سپوزيد يک کير ِ سخت
که شد کون ِ هومان همه لخت‌لخت
دو شمشير زن کون‌دريده شدند
ميان ِ يلان برگزيده شدند
تو نيز ای برادر چو گردی قوی
سزد گر سخن‌های ِ من بشنوی
بخسبی و کون سوی ِ بالا کنی
هنرهای ِ خود را هويدا کنی
که تا هر کس آيد ، همی‌گايدت
دل از کير خوردن بياسايدت
چو بر کس نماند جهان پايدار
همان بِه که نيکی بُوَد يادگار
------------------- [ اخلاق‌الاشراف ؛ مذهب ِ مختار از باب ِ سوّم ] [2]

بر اين اساس ، می‌توان نقيضه را اين‌گونه تعريف کرد : شعری است شوخی‌وضع يا هزل‌آميز ، که در وزن و با لحن ِ شعر ِ جدّی ِ شاعری ديگر [3] سروده شده ، و حتّی‌الامکان ، چيزهايی از اجزای ِ شعر ِ اصلی در آن حفظ شده باشد . فی‌المثل در نقيضه‌ی ِ عبيد – که ديديم - ، وزن ، و لحن ِ حماسی ِ شاهنامه حفظ شده است . همچنين ، همان شخصيّت‌های ِ شاهنامه ، در آن حضور دارند : رستم ، هومان ، پيران .
نقيضه‌های ِ عبيد ، بيشتر در بخش ِ رباعی‌های ِ هزل ، و تضمينات گرد آمده . اين نقيضه‌ها ، غالباً به گونه‌ای است که در آن يک – و گاه دو - مصرع از شعر ِ اصلی ، عيناً حفظ شده است . و اين يکی از اصول ِ عمده در نقيضه‌سرايی است که : هرچه مقدار ِ حفظ‌شده‌ی ِ شعر ِ پيشين ( اصلی ) در نقيضه بيشتر باشد ، آن نقيضه امکان ِ توفيق ِ بيشتری می‌يابد . البتّه ، اين يک قاعده‌ی ِ کلّی و کاملاً تعيين‌کننده نيست . بازمانی ِ مقدار ِ بيشتری از شعر ِ اصلی ، در صورتی ارزش دارد که نقيضه از ساير ِ جهات نيز قوی و متناسب باشد . به عبارت ِ ديگر ، به شرط ِ رعايت ِ ويژگی‌های ِ شعری و اصول ِ ضروری ِ آن ، نقيضه‌ای امتياز ِ بيشتر دارد که کمترين اختلاف ِ کلمه را با شعر ِ اصلی داشته باشد . مثلاً ، من در نقيضه‌ی ِ بيت ِ زيبای ِ حافظ :

ای عروس ِ هنر از بخت شکايت منمای
حجله‌ی ِ حُسن بيارای که داماد آمد

گفته‌ام :
ای عروس از ذکر ِ سخت شکايت منمای
کون و کُس پاک بيارای که داماد آمد !
------------------- [ ساير الهزليّات ، شماره‌ی ِ 15 ]

در مصرع ِ نخست ، « ای عروس از » و « شکايت منمای » عيناً حفظ شده ؛ ضمن ِ اين که ، « ذکر » و « سخت » را هم داريم ( در برابر ِ « هنر » و « بخت » ) – که البتّه جا‌به‌جايی ِ مختصری هم صورت گرفته . و در مصرع ِ دوّم ، « بيارای که داماد آمد » در نقيضه و شعر ِ اصلی مشترک است .
در بسياری از نقايض ِ عبيد نيز ، يک مصرع کاملاً حفظ شده ؛ چه در مقطّعات ، و چه در رباعی‌ها :

ديدم زنکی ساخته از چرم ذکر
بر بسته که گادنی کند چون خر ِ نر
گفتم که به کُس مخند ، کيرم بنگر
بربسته دگر باشد و بررُسته دگر
------------------- [ کلّيّات ، بخش ِ دوّم ، ص 83 ]

مصرع ِ اخير ، بسيار مشهور و در شمار ِ « امثال ِ سائر » است . مؤلّف ِ « حالات و سخنان ِ ابوسعيد ابی‌الخير » ، اين مصرع را گفته‌ی ِ شيخ می‌داند . در يک رباعی ِ عطّار نيز ديده می‌شود . [4]
خواجوی ِ کرمانی ( که حدود ِ 19 – 18 سال پيش از عبيد درگذشته ) ، رباعی‌ای دارد که احتمال می‌رود عبيد بدان نظر داشته :

می‌گفت دهل دوش به هنگام ِ سحر
کآوازه‌ی ِ من جهان کند زير و زبر
چوگان بزدش بر دهن و گفت خموش
بربسته دگر باشد و بررُسته دگر
------------------- [ ديوان ِ خواجو ، ص 538 ، شماره‌ی ِ 169 ]

رباعی ِ ديگری نيز در ديوان ِ خواجو هست :

زلف ِ بت ِ من گفت که در دور ِ قمر
ماييم کشيده ماه را در چنبر
خطّش ز کناره‌ای برون آمد و گفت
بربسته دگر باشد و بررُسته دگر
------------------- [ ديوان ، ص 539 ، شماره‌ی ِ 171 ]

پی‌جويی ِ اصل ِ اشعاری که عبيد در اين نقيضه‌ها در نظر داشته ، خود می‌تواند موضوع ِ مقاله‌ای جالب و خواندنی باشد . [5]

در اين قطعه ( که در صدر ِ « تضمينات و قطعات » واقع شده ) شعر ِ سعدی مورد ِ نقيضه قرار گرفته :

ای کير ز شوق ِ اين کُس و کون
ما را همه‌شب نمی‌برد خواب
اکنون که بيافتيم ، برخيز
ای خفته‌ی ِ روزگار ، درياب !
------------------- [ کلّيّات ، ج 2 ، ص 65 ]

بيت ِ « ما را همه‌شب نمی‌بَرَد خواب / ای خفته‌ی ِ روزگار درياب » بيتی از غزل ِ مشهور و بسيار زيبای ِ سعدی است .

مصحّح ( مسيو فرته فرانسوی ؛ يا شايد مباشر ِ طبع ) ِ کلّيّات ِ عبيد ، در اين بخش ِ« تضمينات و ... » و بخش ِ « رباعيّات » و نيز در دو فقره مثنوی ( ص 64 ) ، بيت يا مصرعی را که تشخيص داده که از ديگری است ، در پرانتز آورده ؛ امّا بديهی است که مواردی هم خواهد بود که وی متوجّه ِ آن نشده . و البتّه ، در هيچ‌يک از موارد ، نام ِ سراينده‌ی ِ شعر ِ اصلی ذکر نشده است . [6]

q
نقيضه‌پرداز ِ مشهور ِ ديگری که نام‌اش را می‌دانم و يکی‌چند بيت‌اش را ديده‌ام ، امّا متأسّفانه به ديوان ِ وی دسترس ندارم ، « بواسحاق ِ اطعمه » است که معاصر ِ حافظ بوده ، و به وی ارادت ِ بسيار داشته . اين شاعر ، برای ِ اشعار ِ حافظ ، نقيضه‌ی ِ « شکمی » می‌ساخته . از جمله ، اين بيت ِ او را به خاطر دارم :

چون از درون ِ خربزه آگه نشد کسی
هرکس حکايتی به تصوّر چرا کنند !

و گويا – جايی خوانده‌ام که – نقيضه‌های ِ خود را برای ِ شخص ِ خواجه نيز می‌خوانده ، و باعث ِ مسرّت ِ خاطر ِ وی می‌شده است !

q
م . اميد کتابی دارد با نام ِ « نقيضه و نقيضه‌سرايان » ، که در آن به همين نوع و زمينه پرداخته است .
متأسّفانه کتاب را نخوانده‌ام . يک شب در کتابخانه‌ی ِ دوستی ، تورّقی نمودم ، رغبتی به خواندن‌اش پيدا نشد . البتّه در اوّلين فرصت خواهم گرفت و خواهم خواند [7] ؛ امّا صريح و بی‌پرده‌پوشی بگويم : اخوان ، در اين‌ دسته از آثارش ، به جای ِ نگارش ِ پژوهشی ، روضه می‌خواند ! چيزی که شايد روزگاری برای‌ام جاذبه‌ای داشت ؛ امّا سال‌هاست که حوصله‌ی ِ خواندن ِ اين‌جور نوشته‌ها را ندارم . ( می‌دانم که خود ِ من هم قدری به اين عارضه دچارم . شايد هم از تأثير ِ همين تيپ کتاب‌های ِ م . اميد ، و مثلاً آثار ِ آقای ِ دکتر باستانی پاريزی بوده باشد . نمی‌خواهم اين نوع نوشته‌ها را بی‌ارزش جلوه دهم ؛ امّا ، پژوهش‌نامه با روضه‌خوانی ِ ادبی – تاريخی فرق دارد ! )

در همان تورّق ِ شتاب‌زده متوجّه شدم که کتاب ِ اخوان ، تنها می‌تواند به کار ِ آشنايی ِ خواننده‌ی ِ ناآشنا با مقوله‌ی ِ « نقيضه » بيايد ، و نه بيشتر . حتّی گُمان می‌کنم اخوان به مورد ِ عبيد اصلاً نپرداخته . جای ِ تعجّب هم ندارد . اخوان از هزل - يا درست‌تر بگويم : از اظهار ِ هزل ، يا نوشتن درباره‌ی ِ آن - پرهيز داشت ؛ درحالی که نشانه‌هايی هست حاکی از علاقه‌ی ِ بسيار ِ او به اين زمينه . از جمله ، اين قطعه که درباره‌ی ِ انقلاب ِ 57 گفته ؛ و بسيار عالی است . ( گويا بعد از سر‌به‌سر شدن‌اش با هفت‌هزارسالگان انتشار يافته . گويا . آگهی ِ دقيق ندارم . من آن را اوّل‌بار در اينترنت خوانده‌ام ؛ نيمه‌ی ِ 82 به بعد . ) :

ياد آن زمان که چندی ، از شور ِ انقلابی
هرگز نبود يک‌دم ، در ديده خواب ما را
... [ + ]

البتّه نبايد از طنز ِ اين شعر غافل شد ...
متأسّفانه ، اندک نيستند کسانی که اين زمينه از نظم و نثر ِ فارسی را آلودگی ، لودگی ، و بی‌ادبی می‌پندارند ؛ و تصوّر می‌کنند که اگر يک بيت هزل بگويند ، يا يک سطر درباره‌ی ِ آن بنويسند ، کون ِ عصمت ِ آسمان پاره می‌شود !
شايد هم اين تصوّر ِ ايشان درست است . پس بگذار کُس و کون ِ عفّت و عصمت ِ آسمان‌ها ، هفت‌ده‌هزار کرّت بدرّد !!

q
افسوس که « اين روزگار ِ تيره » و آخوند ِ مجموعة‌النّکبات ، نکبت ِ فقر را بر من يکی چنان آوار کرده که يک‌دقيقه وقت ِ بی‌دغدغه‌ی ِ وامانده‌ی ِ روزمرّه برای‌ام نگذاشته ؛ وگرنه ، چه بسيار حرف‌ها که در اين‌باره ، يعنی « هزل و هزّالی در زبان و ادب ِ فارسی » دارم . به يک‌ماه هم قانع بودم که می‌گذاشت يک مقاله‌ی ِ مفصّل می‌نوشتم ، و دست ِ‌کم اين يک نکته را باز و اثبات می‌کردم که : هزل ، فروکوبنده‌ی ِ قداست است .

v
جايی ، يک‌گوشه ، تاريخ ِ ساختن ِ تک‌به‌تک ِ ترانه‌های ِ نقايض‌الخيّاميّه را آورده‌ام . با نگاهی به آن ، خواننده می‌تواند دريابد که تنها يکی‌دو‌سه مورد با فاصله‌ی ِ زمانی ِ قابل ِ توجّه پيش از اصل و عمده‌ی ِ ترانه‌ها ساخته شده . هيچ قصد ِ خاصّی نداشته‌ام . گُمان می‌کنم فصل ِ اصلی ِ ساختن ِ عمده‌ی ِ نقايض موقعی بوده که از شکنجه‌ی ِ بی‌پولی ، به‌ناچار ، ترک ِ ترياک کرده بودم ، و اغلب عرق می‌خوردم . عمداً ترياک می‌کشم که از شعر در امان باشم . ترک که می‌کنم ، شعر مرا خلع ِ افسار می‌کند . و مخصوصاً حالا که وبلاگ هم هست ، چنين وضعی اصلاً به مصلحت نيست . يک‌وقت ديدی – به قول ِ هدايت - ، کلّه‌ام ختنه‌کرده شد !!

841222
تايپ : 860201

&
کتاب‌شناخت :
ديوان خواجو . تصحيح احمد سهيلی خوانساری . انتشارات ِ پاژنگ . 1369 .
کلّيّات ِ عبيد ِ زاکانی . با تصحيح و مقدّمه‌ی ِ عبّاس اقبال آشتيانی . انتشارات ِ اقبال ( شرکت نسبی حاج محمّد‌حسين اقبال و شرکاء ) . بی‌تا . [ اين کتاب دارای ِ دو بخش است ، و در ابتدای ِ بخش ِ دوّم ، چنين آمده : لطايف ِ عبيد ِ زاکانی ؛ نظام‌الدّين مولانا عبيد زاکانی ؛ شامل ِ اخلاق‌الاشراف ، ريش‌نامه ، تضمينات و قطعات ، رباعيّات ، رساله‌ی ِ دلگشا ، رساله‌ی ِ تعريفات ، تعريفات ِ ملّا دوپياز ، موش و گربه ، و سنگتراش ؛ با مقدّمه‌ی ِ مسيو فرته فرانسوی ، پرفسور السنه‌ی ِ شرقيّه ؛ از روی ِ نسخه‌ی ِ چاپ ِ 1303 – استانبول به طبع رسيد ؛ از انتشارات ِ شرکت ِ نسبی ِ اقبال و شرکاء ؛ تهران ، 1346 . ]

?
پابرگ‌ها :
[1] « کون ِ رستم » هم می‌توان گفت ؛ امّا به نظر ِ من ، همين وجه که در متن آورده‌ام درست‌تر است . اين‌هم از بيچارگی‌هايی است که « سه‌نقطه » گذاری‌ها به سر ِ ما آورده . من هنوز نتوانسته‌ام بفهمم که در نسخه‌های ِ خطّی هم اين روش ِ نکبت ِ مضحک وجود داشته و معمول بوده ، يا دستکار ِ اساتيدان ِ متأخّران – يعنی معاصران ِ ما – است .
گونه‌ای از « سه‌نقطه » گذاری هست که ، باز تا حدودی ، حدّ ِ‌اقل به اصل ِ متن آسيب نمی‌زند ؛ و آن به اين صورت است که از هر واژه‌ی ِ ممنوعه‌ی ِ مستهجنه ( آخ جان ، که چقدر من اين کلمه را دوست دارم . حظ می‌کنم از قيافه‌ش !! ) ، به اندازه‌ای که تشخيص را امکان بخشد حفظ می‌شود و به جای ِ الباقی ِ آن ، سه‌نقطه گذاشته می‌شود ؛ مثلاً : ...ير ، برای ِ کير ؛ ...س ، برای ِ کُس ؛ ...ييدن ، برای ِ گاييدن ؛ و هکذا ! امّا بعضی از حضرات آن قدر شوت و مسخره و عاری از شعورند که تصوّر می‌کنند ما خوانندگان علم ِ قرطاس هم داشته می‌باشيم .
زنده‌ياد عمران ِ صلاحی ( زمانی که هنوز « زنده‌ياد » نشده بود ) در طنزهايی که در مجلّه‌ی ِ « دنيای ِ سخن » می‌نوشت ، در يکی از قسمت‌ها به همين « سه‌نقطه » گذاری‌ها بند کرده ، و متن ِ خيلی قشنگ و بسيار جالبی به‌در‌داده بود . بايد بگردم پيدا کنم . به محض ِ يافتن ، تايپ خواهم کردن و اينجا خواهم آوردن همی . زهی . احسنت ! به کی ؟ به خودم ، که غربون ِ هرچی عکس و شعر و نوشته و واژه‌ی ِ مستهجنه ، برم !!
آخوند ِ بوگندوی ِ نکبت ، به کُس بگه مستهجن !؟ وامونده ! هيکل‌ات مستهجنه ! اصلاً تو ، خود ِ کلمه‌ی ِ استهجان ... نه آغا ! چی داری ميگی ؟ حيف ِ اين کلمه نيست که روی ِ آخوند بذاری ؟! شايد فشرده‌ی ِ « از ته ِ جان » بوده !!
[2] کلّيّات ِ عبيد ؛ بخش ِ دوّم ، صص 20 – 19 .
[3] البتّه مانعی در کار نيست که شاعری برای ِ اشعار ِ جدّی ِ خود نقيضه بسازد ؛ امّا من تا کنون چنين موردی نديده‌ام .
[4] شفيعی کدکنی ، در « چند يادداشت » پيوست ِ " حالات و سخنان ... " ، می‌نويسد :
مؤلّف اين سخن را گفته‌ی ِ شيخ می‌داند و جامی نيز آن را گفته‌ی ِ بوسعيد دانسته است و در يک رباعی ِ عطّار بدينگونه ديده می‌شود : ( مختارنامه 185 )

بررسته دگر باشد و بربسته دگر
اين طُرفه که بررسته‌ی ِ تو بربسته است
-------------------[ حالات و سخنان ، ص 114 ]

[5] برخی موارد را که من به طور ِ اتّفاقی در ديوان‌ها ديده ، و يا به ذهن داشته‌ام ، بر کناره‌ی ِ کلّيّات ِ عبيد – نسخه‌ی ِ شخصی‌ام – يادداشت کرده‌ام . در آينده ، اگر مجالی دست دهد ، مجموعه‌ی ِ يافته‌های ِ خود را در يادداشتی ارائه خواهم نمود .
[6] کلّيّات ِ عبيد ، چاپ ِ دکتر محمّد جعفر محجوب را که وی در سال‌های ِ اقامت ِ هجر ، در امريکا ، تصحيح و چاپ نموده ، مدّتی به وجه ِ امانت در اختيار داشتم ، و متأسّفانه از اين جهت در آن تأمّل نکرده بودم ؛ امّا تا جايی که يادم هست ، در متن ِ اين چند بخش ، نشانه‌گذاری ِ خاصّی – که حاکی از توجّه ِ مصحِّح به اين مسئله بوده باشد – اعمال نشده است .
اينجا جای ِ نقد ِ کار ِ آن استاد ِ درگذشته نيست ؛ امّا به طور ِ فشرده می‌توانم بگويم که کار ِ وی بر روی ِ کلّيّات ِ عبيد ، به‌هيچ‌وجه درخور ِ جايگاه ِ بلند آن بزرگ‌مرد نبود . البتّه من از کارهای ِ تصحيح ِ متون ِ دکتر محجوب ، فقط « ويس و رامين » را ديده و بر آن تأمّل نموده‌ام ؛ و آن نيز ، بيشتر تحشيه محسوب می‌شود تا تصحيح ؛ امّا يک تحشيه‌ی ِ درست و حسابی .
در‌هر‌حال ، من کار ِ عبيدش را نپسنديده‌ام . مجموعه‌ی ِ شلم‌شوربای ِ نقد ناشده‌ای را گرد آورده و به چاپ زده است ؛ و به چنين کاری « تصحيح ِ متن ِ کهن » نمی‌گويند ! امّا از اين جهت که به‌هر‌حال ، به اين وسيله ، متن ِ آثار ِ عبيد در اختيار ِ ايرانيان ِ ساکن ِ امريکا ( و بعداً ايران ) قرار گرفته ، عمل ِ وی درخور ِ سپاس‌گزاری بوده و هست . يادش گرامی باد .
[7] اواخر ِ 85 ، مدّتی کتاب را امانت گرفتم و بخش‌هايی از آن را مروری کردم ؛ امّا نتوانستم همه‌ی ِ کتاب را از سر تا ته بخوانم . به طرز ِ غير ِ قابل ِ تحمّلی سردرد می‌شدم .